وحدت حوزه ودانشگاه ، گذشته و راه کار عملی برای آینده

بقاع خبر: سالهای متمادی است که در ایران علمای دینی در پیوند با نهاد دین و تعلیم و تربیت تاثیر عمده ای در فرهنگی و اجتماعی کردن نسل جدید دارند. مراکز آموزشی ایران در گذشته دور، که طبعا ًعلمای اسلام در آن بودند، علاوه بر علم ادیان، علم ابدان را هم آموزش می دادند و حکیمان چند بعدی تربیت می کردند. بعداً ٌروشنفکران و برخی حاکمان به تاسیس دانشگاه دست زدند. اما روشهای اعمال شده در دانشگاهها کم و بیش موجب برخی موضع گیری ها و چنین شد که فاصله دانشگاه و حوزه بسیار زیاد شد. متاسفانه در این بین عده ای از غربزدگان و ایادی خودباخته به مظاهر تمدن غرب نیز از گسترش دانشگاهها به عنوان وسیله ای در راستای اهداف شوم خود و استکبار غرب استفاده کردند.

از ابتدای تأسیس نهاد دانشگاه در کشورمان عده‌ای از روی جهل و نادانی و عده‌ای از روی غرض بر این موضوع تأکید می‌کردند که وحدت بین نهاد ریشه‌دار حوزه‌های علمیه و نهاد جدید دانشگاه ممکن نیست؛ چون دانشگاه محل ترویج و آموزش علم جدید و مدرن و حوزه محل ترویج و آموزش علم قدیمی و سنتی است. در طی صد ساله اخیر ایران ارتباط بین دو قشر روحانی و روشنفکر آن گونه که باید و شاید دوستانه نبوده و حتی در بیشتر موارد بین آن دو رقابتی ستیزه جویانه و ویرانگر حاکم بوده است.

.با نگاهی به تاریخ پرفراز و نشیب کشور،  در می یابیم که عالمان دینی همواره سرپرستی و هدایت جامعه را بر عهده داشته و در حوادث و به ویژه مبارزات مردم علیه طاغوت پیشاپیش مردم به قیام برخاسته‌اند. با پیروزی انقلاب و تشکیل حکومت اسلامی و پدید آمدن افق‌های تازه، مسئولیت سنگین تری بر عهده حوزویان قرار گرفت.

دانشگاه  نیزهمواره جایگاه آموزش و کاوش در حوزه اندیشه‌های علمی بوده است و رسالت بلند آنان سوق دادن جامعه به سوی مقاصد بلند فرهنگی و اجتماعی است. دانشگاهیان به عنوان روشن فکرانی که از افق بالاتری همراه با دانش به جامعه می‌نگرند، می‌توانند در پیشبرد جامعه به سوی رشد و تعالی در همه زمینه‌ها نقش بسیار مهمی ایفا نمایند. البته در زمان پیش از انقلاب به خصوص حوادث دانشگاه تهران در ۱۶ آذر ۱۳۳۲ سبب شد تا جنبش‌های دانشجویی تاثیر شگرفی در وقایع و اتفاق‌های کشور ایفا کنند. نقشی که به ثمر رساندن انقلاب و حضور در جنگ و مسائل سیاسی پس از آن به خوبی رخ نمود.

به‌ موازات این تلاش و در زمان رژیم پهلوی که خود عامل ایجاد تفرقه بین دو نهاد علمی حوزه و دانشگاه بود، بزرگانی مانند شهید مفتح و شهید مطهری تلاش می‌کردند تا این توطئه را خنثی کنند تا دو نهاد حوزه و دانشگاه مانند دو بال در خدمت تعالی مادی و معنوی جامعه اسلامی قرار گیرند.
این تلاش‌های مجدانه و مخلصانه توانست توطئه ایجاد تفرقه بین حوزه و دانشگاه را خنثی کند که بزرگ‌ترین حاصل وحدت این دو نهاد مؤثر پیروزی انقلاب اسلامی بود که هم حوزویان و هم دانشگاهیان در این پیروزی و عظیم سهم به سزایی داشتند .

توجه امام (ره) و رهبری به دانشگاه

امام خمینی در سال ۱۳۴۶ – که هنوز کمترین نشانه ای از تحولات بعدی و شکوفایی نهضت اسلام خواهی ملت ایران متصور نبود ـ در پاسخ به پیام دانشجویان مسلمان اروپا، از پیوستگی دانشجویان مدارس قدیم و دانشگاهها، احساس سربلندی و مسرت نموده و میفرمایند: «از اینکه طبقات جوانان غیور و دانشجوی قدیم و جدید داخل کشور و خارج و روشن ضمیران سایر طبقات ملت شریف و مسلمان از خواب گران بیدار شده و در فکر چاره هستند، احساس مسرت و سربلندی میکنم».
حضرت امام به خوبی می دانستند که اگر روحانیت معظم نتوانند فهم خود از اسلام را با مقتضیات زمان پیوند داده و با کاروان عظیم دانش بشری، که محمل و مجرای کنونی آن بیشتر دانشگاهیان کشور هستند، ارتباط همدلانه و منطقی داشته باشند، اعتقاد و ایمان نسل آینده را با مخاطره جدی روبرو خواهند ساخت و رسالت خود را نا تمام و عقیم خواهند گذاشت.

امام خمینی (ره) حوزه و دانشگاه را مغز متفکر و نیروی محرکه جامعه می دانستند، که آماج توطئه ها و تفرقه افکنیهای دشمنان قرار دارند، و همواره لزوم هوشیاری و تهذیب در این دو قشر را مورد توجه قرار داده و در این رابطه میفرمودند: «تکلیف همه ما چیست؟ تکلیف مهمی که متوجه به این قشر است و این قشر؛ یعنی روحانیون و دانشگاهیها و دانشجوها آنکه مغز متفکر جامعه است، همین دو طایفه اند، اینها مغز متفکر هستند، دانشگاهیها چه آنهایی که از بیرون آمده اند و حالا در سمتهای مختلف مشغول به فعالیت هستند، چه این قشر روحانی که مشغول تحصیل هستند یا از تحصیل فارغ شده اند مشغول ترویج و کارهای دیگر هستند، به عنوان مغز متفکر جامعه میباشند. دانشگاه و حوزههای علمیه روحانیون میتوانند به عنوان دو مرکز برای تمام ترقیات و تمام پیشرفتهای کشور باشند و همچنین میتوانند دو مرکز برای تمام انحرافات و انحطاطها باشند. از دانشگاه هست که اشخاص متفکر متعهد بیرون می آید، اگر دانشگاه به معنای واقعی دانشگاه باشد و دانشگاه اسلامی باشد؛ یعنی در کنار تحصیلات متحقق در آنجا تهذیب هم باشد، تعهد هم باشد، یک کشور از قِبَل آن میتواند به سعادت برسد و اگر حوزههای علمیه مهذب و متعهد باشند، یک کشور را میتوانند نجات دهند. علم تنها اگر ضرر نداشته باشد فایده هم ندارد. وقتی که یک نظر وسیعی به همه دنیا و همه دانشگاه هایی که در دنیا وجود دارد بیندازیم، تمام این مصیبتها که برای بشر پیش آمده است، ریشه اش از دانشگاه بوده، ریشه اش از این تخصصهای دانشگاهی بوده، این همه ابزار فنای انسان و این همه پیشرفتهایی که در کنار او اخلاق نبوده است، در کنار او تهذیب نبوده است و تمام فسادهایی که در یک ملتی یا ملتها پیدا شده از حوزههای علمیه ای بوده که متعهد به دستورات اسلامی نبوده اند. تمام ادیانی که ساخته شده است از دانشمندان و علما سرچشمه گرفته است، علمی که در کنار آن اخلاق و تعهد اسلامی نبوده است، تهذیب نبوده است، دنیا را به فساد کشانده است و دانشگاه، دنیا را میتواند به اصلاح بکشاند .

بنیانگذار انقلاب اسلامی (ره) با آگاهی کامل از اهمیت این دو نهاد مطلع بود، درباره ضرورت وحدت حوزه و دانشگاه در بیاناتی فرمودند: امروز یکی از ضروری ترین تشکل‌ها بسیج دانشجو و طلبه است. طلاب علوم دینی و دانشجویان دانشگاه‌ها باید با تمام توان خود از انقلاب و اسلام دفاع کنند. امروز دانشگاه و حوزه بیشتر از هر محلی به اتحاد و یگانگی احتیاج دارد.

رهبر معظم انقلاب نیز برای وحدت حوزه و دانشگاه، فرمودند: برای وحدت حوزه و دانشگاه در نظام اسلامی، علم و دین باید پا به پای هم حرکت کنند.  وحدت حوزه و دانشگاه معنایش این نیست که حتما بایستی تخصص‌های حوزه‌ای در دانشگاه و تخصص‌های دانشگاهی در حوزه دنبال شود. اگر حوزه و دانشگاه به هم وصل و خوش بین باشند و به هم کمک کنند، دو شعبه از یک موسسه علم و دین هستن که یک شعبه، حوزه‌های علمیه و شعبه دیگر، دانشگاه‌ها هستند.

به رغم توصیه‌های حضرت امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب، هنوز موانعی مانند نبود همدلی و خوش بینی متقابل در راه وحدت حوزه و دانشگاه وجود دارد. همچنین عدم شناخت دقیق هر کدام از طرفین از خصوصیات و توانایی‌های خود و طرف مقابل مشهود است.

امروز هم برخی می‌کوشند تا بر طبل جدایی و افتراق حوزه و دانشگاه بکوبند و با هیاهو، جنجال و سخنان غیر مستدل اتحاد میان این دو نهاد را امری محال جلوه دهند که مقابله و مواجهه علمی و مستدل با این نگاه غلط بر عهده نخبگان حوزوی و دانشگاهی است

ضمن تبیین مبانی وحدت بین حوزه و دانشگاه ، راه کارهای عملی دستیابی به وحدت حوزه و دانشگاه را تبین نمایند .

ابعاد و زوایای وحدت حوزه و دانشگاه

۱ – وحدت در دفاع از نظام

با دقت در ایجاد هسته اولیه وحدت و رهنمودهای امام امت رحمه الله، خواستگاه وحدت و اهداف آن به خوبی روشن می شود.

زمانی وحدت برای همسوئی در جهت حذف نظام شاهنشاهی و زمانی در جهت تثبیت پایه های حکومت اسلامی بود و اکنون این دو مجموعه عظیم می توانند با همدلی جهت شکوفائی و بالندگی انقلاب از سوئی و رویاروئی با توطئه های دشمنان از دیگر سو، در کنار یکدیگر قرار گرفته و بدخواهان را برای همیشه مایوس کنند.

این بخش از وحدت هیچ ارتباطی با آموزه های حوزوی و دانشگاهی ندارد، بلکه صرفا وظیفه فرهیختگان هر جامعه ای است که به شرف، عزت و پیشرفت کشور خود بیندیشند. دانشگاهیان و حوزویان می توانند در کنار یکدیگر قرار گیرند و با دفاع نیرومند از کلیت نظام، خلاهای کشور را در ابعاد مختلف تبیین و وظائف دانشگاهیان و حوزویان را در عرصه های پژوهش و آموزش مشخص کنند و هر کدام به تناسب توان در جهت رفع کمبودها تلاش کنند.

در موقعیت حساس کنونی، دانشگاهیان می توانند نیرومندترین یار انقلاب باشند در صورتی که در همه برنامه ریزی های خود به شاخص های ذیل توجه کنند:

• به هنگام کردن آموزش ها
• کاربردی کردن پژوهش ها به گونه ای که نیازهای گسترده کشور را پاسخگو باشد
• بومی سازی نظریه های علمی به ویژه در حوزه علوم انسانی
• نقد نظریه های وارداتی
• آزمایش گزاره های علمی علوم انسانی در بستر فرهنگی ملی و جرح و تعدیل آن ها
• پرهیز دادن مجموعه های علمی از تقلید بی چون و چرا در نگرش به نظریه پردازی های بیگانگان
• رشد روحیه خلاقیت، ابتکار و نوآوری با پافشاری بر توانمندی های داخلی و پرهیز از خودباختگی علمی

در همه این عرصه ها، حوزه می تواند یار و مددکار دانشگاهیان باشد.

بر هیچ انسان منصفی پوشیده نیست که این وحدت بدون هیچ تعارضی بین آموزه های حوزوی و دانشگاهی می تواند نظام را در پیشبرد اهداف خود موفق سازد.

۲ – وحدت در نگاه دینی به گزاره های علمی

به طور کلی مباحث علمی از منظر معارف دینی به دو دسته تقسیم می شوند:

دسته نخست مطالبی است که معارف دینی نسبت به آن ها ساکت بوده و مطلبی بیان نشده است.

این دسته از مباحث علمی را مسلمانان باید از دیگران فرا گیرند و از دانش کلیه دانشمندان جهان بهره گیرند; گرچه صاحبان آن علوم در دورترین نقاط جهان و یا از مشرکین باشند.

دسته دوم گزاره هایی است که در مباحث دینی درباره آن ها مطالبی مطرح شده است.

فقها و دین شناسان براساس روایات موظفند که به عنوان حوادث واقعه این مباحث و مسائل جدید را به کتاب و سنت عرضه کنند و پس از پژوهشی اجتهادی، وظیفه مسلمانان را مشخص کنند که نتایج آن به چند صورت تقسیم می شود:

الف – اگر این گزاره ها از نظر منابع دینی مورد تایید بودند، پذیرفته شده و به تناسب دستورات دینی مورد قبول و یا تاکید قرار می گیرند.

ب – در صورتی که این مباحث مورد طرد واقع شده باشند، نظر اسلام بیان می شود و عدم مقبولیت آن مطرح می گردد.

برای دسته دوم از گزاره های علمی که اسلام درباره آن ها مطالبی بیان داشته است می توان به مسائل بسیاری اشاره کرد مانند مسائل اقتصادی مثل بانک و بانک داری، ربا، مضاربه; مسائل سیاسی مانند حقوق اساسی، آزادی های مدنی، حقوق مردم بر والیان و حاکمان، حق والی بر مردم و روابط بین الملل; مسائل قضائی با توجه به مسائل حقوقی مطرح در جهان; مسائل فرهنگی و…

این بخش از وحدت، همکاری های بسیار نزدیک حوزویان و دانشگاهیان را می طلبد که نتایج ارزشمند ذیل ثمره آن خواهد بود:

الف) استفاده از منبع وحی که در بیان آنچه سعادت بشر در گرو آن بوده، هیچ کوتاهی نکرده است و آدمی را از ضلالت و گمراهی نجات می بخشد.

ب) از علوم مختلف بشری در نقاط مختلف جهان استفاده می شود.

ج) به دلیل الهام گرفتن از وحی و تعامل این دو بخش از فضای علمی، سؤالات جدیدتری مطرح و زمینه استفاده عمیق تر از منابع دینی از سوئی و در چالش قرار دادن دانشمندان از سوی دیگر فراهم و در نتیجه گزاره ها و مباحث بسیار عمیق و ژرفی به علوم مختلف راه خواهد یافت.

از باب نمونه می توان از مباحث مدیریتی اسلام نام برد که تنها بخشی از نهج البلاغه می تواند برای جوامع مختلف بشری در مدیریت الهام بخش بوده، در برنامه ریزی سازماندهی، رهبری، رفتار سازمانی و کنترل، مباحث بسیار جدیدی را عرضه کند.

۳ – وحدت در تامین نیازمندی ها

حوزه و دانشگاه به عنوان دو مرکز عظیم علمی، هر کدام در جهت پیشبرد اهداف انسانی – اسلامی خویش به یکدیگر نیازمندند و با وحدت این دو مجموعه، نیازهای هر یک توسط دیگری تامین می گردد. اکنون به صورت گذرا وظائف حوزه و دانشگاه در جهت تامین نیازمندی های مجموعه دیگر بیان می شود.

 

منابع :

۱- پرتال امام خمینی

۲- خبرگزاری ایرنا

۳- نشریه مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی

۴- پایگاه فرهنگی جوانان ودانشجویان

گرداوری: فاطمه شعبانی