ضرورت توجه و گسترش سیاحت مذهبی در ایران

ضرورت توجه و گسترش سیاحت مذهبی در ایران

ایران: کره خاکی به سرعت در حال کوچک شدن است،‌ رسانه‌های جمعی مرزهای جغرافیایی را در نوردیده و در کوران عصر اطلاعات و ارتباطات انسان امروزی مجبور است واقعیات این جهان درهم تنیده را آن گونه که باید، ببیند نه آن گونه که هست.

دنیای امروز شاهد رقابت بی‌وقفه دوربین‌ها،‌ شبکه‌های اینترنتی، ‌تلویزیونی و ماهواره‌ای برای تسخیر اذهان عمومی است. ‌این رسانه‌ها تلاش دارند تا به جای انسان‌ها به جهان پر رمز و راز بنگرند و به جای او بیندیشند و برای او تصمیم بگیرند.‌ این روند موجب شده تا انسان امروزی مهجور از واقعیات،‌ به نوعی خانه‌نشین شود.

 

این وضعیت نشان‌دهنده آن است که شبکه‌ها و جعبه‌های جادویی به‌رغم کارکردهای روزافزون خود، ‌نه تنها ارمغانی برای ساکنان این کره خاکی نداشته،‌ بلکه موجب شده است خوشبختی از جوامع امروز رخت بربندد و بی اعتمادی و بیگانگی جایگزین صداقت وکرامت انسانی شود.

با این حال نوعی وازدگی از وضعیت کنونی،‌ در بسیاری از جوامع مشهود است و صدای شکست تلاش‌های بی‌وفقه و رقابت شتابزده رسانه‌ها و شبکه‌های مختلف صوتی و تصویری به گوش می‌رسد.‌ خیزش‌ها و بیداری عمومی که اکنون در سراسر جهان رخ نمایان کرده است، نشان بارزی از بی اعتمادی نسبت به رسانه‌های استکباری است و این نشان دهنده آن است که پروژه‌های پیچیده جنگ نرم به‌رغم تلاش‌های بی‌وقفه قدرت‌های سلطه‌گر در سراشیبی شکست و ناکامی است.‌

خیزش‌ها و حرکت‌هایی که اکنون در نقاط مختلف رخ داده، ‌بدون هیچ تردیدی ثابت می‌کند که انسان امروزی بی‌توجه به سرهم‌بندی‌های امپراتوران رسانه‌ای در تلاش است تا خود را از سلطه بی‌ چون و چرای استکبار نجات دهد و بدون واسطه حقیقت و زیبایی‌های سایر جوامع را بشناسد.‌ انسان امروزی تشنه حقیقت و صداقت و ارزش‌های اخلاقی و انسانی است و به این نتیجه رسیده است که می‌تواند گمشده خود را با مشاهده مستقیم و قرار گرفتن در فضای معنوی اماکن تاریخی- مذهبی و کنکاش در گذشته بیابد. وجود میلیون‌ها گردشگر مذهبی نشان دهند نیاز انسان امروزی و گرایش فراگیر جوامع به این رویکرد است.‌

ضرورت و اهمیت گردشگری مذهبی

با توجه به رویکرد جهانی مورد اشاره و ضرورت‌های سیاسی،‌ فرهنگی،‌ اجتماعی و اقتصادی از یک سو و ویژگی‌ها و قابلیت‌های ایران اسلامی از سوی دیگر،‌ گردشگری دینی و فرهنگی باید به عنوان راهبرد و برنامه‌ای بلندمدت مورد توجه قرار گیرد و در عمق سیاست‌های راهبردی منطقه‌ای و جهانی جمهوری اسلامی جایگاهی خاص داشته باشد.

جهانگردی دینی می‌تواند فرصتی باشد برای تبیین حقایق،‌ انتقال ارزش‌ها و مفاهیم و رویکردی پیشبرنده در مقابله با جنگ نرم.‌

انسان معاصر در جهان پیشرفته امروزی هر چند در محاصره جذابیت‌های زندگی مادی قرار گرفته است، ولی هنوز دین و گرایش‌های مذهبی نقش مهمی در زندگی پیروان ادیان مختلف ایفا می‌کند. به‌عبارت دیگر، باید گفت با وجود تمام تلاش‌هایی که برای سست‌کردن اعتقادات دینی در بین پیروان ادیان الهی صورت می‌گیرد، هنوز هیچ نیرو یا جذابیتی نتوانسته است مانع از گسترش باورهای دینی در جوامعه مختلف شود و برخلاف تفکراتی که انسان قرن حاضر را انسانی بی‌تفاوت نسبت به دین و گرایش‌های دینی جلوه می‌دهد، آن‌قدر مسئله دین برای انسان‌های امروزی از اهمیت برخوردار است که سالانه میلیاردها دلار صرف سفرهای مذهبی می‌شود. گواه این ادعا، تداوم و سیر صعودی سفر به مناطق مقدس و اماکن مذهبی در سراسر جهان است که حتی باعث شده امروز گردشگری مذهبی به زیرشاخه‌ای مهم از صنعت گردشگری تبدیل شود.

در این میان سرعت رشد و توسعه گردشگری دینی، گوی سبقت را از دیگر گونه‌های گردشگری نظیر طبیعت‌گردی، گردشگری تاریخی و… ربوده است تا آنجا که بسیاری مقامات سازمان‌های مسئول در کشورهای مختلف بشدت در تلاشند تا با معرفی و تبلیغ اماکن مذهبی کشورشان، از رقابت بسیار پرسود جهانی برای جذب گردشگران مذهبی عقب نمانند. از طرفی گردشگری و جهانگردی از نظر تاریخی با دین،‌ معرفت و جهان‌بینی درآمیخته است و امروزه نیز بیشترین شمار گردشگران و متفکران را در اماکن تاریخی مذهبی می‌توان دید.‌ گردشگران مذهبی از نظر ویژگی‌های شخصیتی و سطح آگاهی با سایر گردشگران متفاوتند.‌ این گردشگران اکثراً آداب اجتماعی و اخلاقی را رعایت می‌کنند و رغبت خاصی به علوم و معارف دینی دارند.

جهان اسلام و گردشگری دینی

٭ بسیاری از کارشناسان و اساتید بر این نکته اتفاق نظر دارند که گردشگری دینی در گستره جهان اسلام از زوایا و ابعاد مختلف نقشی راهبردی، ‌وحدت‌آفرین و پیشبرنده دارد.‌
٭ گردشگری مذهبی که پیشینه‌ای به عمق تاریخ ادیان الهی دارد، همواره در سیر تحولات اجتماعی نقش برجسته‌ای داشته و اکنون با افزایش گستره کارکرد به صنعت و هنر اقتصادی و فرهنگی تبدیل شده است.
٭‌ هرچند در حال حاضر رقم دقیقی از تعداد گردشگران مذهبی در دست نیست، ولی طبق اطلاعات موجود فقط تعداد مراقبان و خدمه مکان‌های مذهبی از 4/4 میلیون نفر در سال 1994 به 7/14 میلیون نفر در سال 2006 رسیده و بازدید گردشگران مذهبی از واتیکان نیز طی 10 سال گذشته دو برابر رشد داشته و به رقم 5/4 میلیون نفر در سال 2009 رسیده است.
٭ هرچند کارشناسان و محققان عواملی نظیر افزایش جمعیت دنیا و رشد گرایش‌های دینی را از مهم‌ترین علل توسعه گردشگری دینی در جهان می‌دانند ولی آنچه که بیش از هر چیز ضرورت توجه به مقوله گردشگری دینی را حائز اهمیت می‌سازد، فرصت‌های مادی، معنوی و فرهنگی است که توسعه گردشگری دینی و جذب گردشگران دینی برای هر کشوری به ارمغان می‌آورد و به همین علت، لزوم سیاستگذاری و ‌برنامه‌ریزی صحیح برای استفاده از پتانسیل‌های کشور در این حوزه بسیار اهمیت دارد.دکتر بهروز داداش‌نژاد، مدرس دانشگاه و عضو هیأت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بر این اعتقاد است که جایگاه گردشگری اسلامی در تقویت همبستگی میان کشورهای مختلف جهان اسلام مشهود و بارز است. مدرس تاریخ و جغرافیای جهان اسلام می‌گوید: گردشگری اسلامی و دینی دارای معانی زیادی است،‌ همان طور که در معجم الوسیط آمده‌ است، اصطلاح امروزی آن بر معانی ویژه‌‌ای دلالت‌ می‌‌کند. یکی از این معانی، سیر و سفر در کشورها برای سیاحت، آشنایی، جست‌و‌جو و کشف است.
وی مفهوم گردشگری اسلامی را وسیع‌تر از آن می‌داند که با تعریفی واحد و مشخص تبیین ‌شود. گردشگری اسلامی بر انواع گردشگری مثل گردشگری خانوادگی که از جهتی پایبند به آموزه‌های اسلامی باشد و از سوی دیگر با هدف کشف و شناخت آثار به‌جا مانده از تمدن دور و نزدیک انجام‌ می‌شود، دلالت‌ می‌کند.

داداش نژاد همچنین بازدید از شهرها و کشورها به منظور آگاهی از ویژگی‌های فرهنگی و آداب و رسوم آنها، درمان کسالت روحی و رفع خستگی ناشی از زندگی روزمره، شرکت در کنفرانس‌های بین‌المللی و حضور در مسابقه‌های ورزشی را از دیگر اهداف گردشگری برمی‌‌شمارد. دکتر اکبر مهدیزاده، مدرس دانشگاه آزاد اسلامی نیز بر این نظر است که امت اسلام می‌تواند زمینه رشد فرهنگی کشورهای اسلامی را فراهم کند و یکی از راه‌های تشکیل این مجموعه، گسترش جهانگردی است. وی ادامه داد: امروز رشد اقتصادی کشورهای اسلامی رو به افزایش است و این شرایط فرصت خوبی را برای کشورهای اسلامی فراهم می‌کند تا وارد بازار گردشگری دنیا شوند. به اعتقاد این کارشناس سیاسی، جریان جهانگردی به سوی برنامه‌ریزی‌های نوین پیش می‌رود و الگوهای سنتی کم‌کم رنگ می‌بازد، این موضوع زمینه را برای تعریف الگوهای اسلامی فراهم می‌‌کند.

به گفته این مدرس دانشگاه، در شکل‌گیری جهانگردی اسلامی باید به مواردی تأکید کرد که باعث وحدت میان مسلمانان می‌شود. وی بر نقش آموزش و تعلیم تأکید کرد و گفت: مراکز علمی و دانشگاهی می‌‌توانند در شکل‌گیری این الگو تأثیرگذار باشند.

ایران سرشار از ظرفیت‌ها و قابلیت‌های گردشگری دینی

گریز از حال و بیم نسبت به آینده از شاخصه‌ها و عارضه‌های انسان امروزی است. به همین دلیل پناه بردن به ارزش‌های انسانی و معنوی، ارزیابی گذشته و قرار گرفتن در فضایی معنوی، ‌برای آدمی التیام دهنده و آرام‌بخش و بصیرت‌افزا است.‌ این احساسی است که بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی در بازدید از فضا‌ها و محیط‌های تاریخی و مذهبی ایران بیان داشته و معتقدند: تأثیرات ارزشی و معنوی اماکن و بناهای تاریخی عمیقاً در اذهان و روحیات بازدید کنندگان برجای می‌ماند و بازگوکننده حقایق بسیاری است.‌

حق‌جویی،‌ حق‌طلبی و پایبندی به ارزش‌های انسانی از شاخصه‌هایی است که همواره مبانی آئین‌ها و جوامع ایرانی در طول تاریخ بوده و به همین جهت این سرزمین همواره طالب و راغب ادیان آسمانی بویژه اسلام بوده است.

جلوه‌های این ویژگی و برخورداری بزرگ را در جای جای ایران اسلامی می‌توان دید.‌ وجود نزدیک به 9 هزار مکان مقدس و بقعه مذهبی و تاریخی به این سرزمین غنا و عظمتی خاص و بی بدیل بخشیده است.‌

کشور ما به ‌دلیل برخورداری از تمدنی کهن و حضور پیروان ادیان مختلف دارای اماکن مذهبی بسیار متنوعی است و به تصدیق سازمان یونسکو، از نظر وجود آثار تاریخی و فرهنگی در میان 10 کشور نخست جهان جای دارد و از منظر جاذبه‌های اکوتوریسمی و تنوع اقلیمی هم جزو 5 کشور برتر دنیاست. بر اساس آمارهای موجود از مجموع نزدیک به 9 هزار مکان مذهبی در نقاط مختلف کشور،‌ 5 هزار و 800 بقعه متبرکه به‌عنوان آرامگاه‌های امامزادگان ثبت شده،‌ هزار و 200 بقعه در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌ و بیش از سه هزار مکان مذهبی مقدس ثبت‌شده شامل حسینیه‌ها، مساجد، مدارس مذهبی و حوزه علمیه، کلیسا، کنیسه، آتشگاه و نیایشگاه شناسایی شده است. به طور کلی مذهب نقش مهم و برجسته‌ای در شکل‌گیری شهرهای مشهد، قم، ری، شیراز، قزوین، نطنز، شاهرود، شوش، بسطام، لاهیجان، آمل، اردبیل، گنبد کاووس، ماهان و… داشته و در این شهرها قابلیت‌های فراوانی برای جذب گردشگران مذهبی وجود دارد.‌

وضعیت فعلی

متأسفانه به‌رغم برخورداری‌های بی‌بدیل و ظرفیت‌های ارزشمند گردشگری مذهبی در ایران،‌ عزم و اراده جدی در این زمینه مشاهده نمی‌شود و ساختار سازمانی و مطالعاتی قوی و برنامه‌ریز در این بخش ایجاد نشده است و این وضعیت نابسامان حتی در شهرهای مهمی مانند مشهد و قم نیز که سالانه پذیرای حدود 20 میلیون زائر داخلی و خارجی است مشاهده می‌شود. بسیاری از صاحبنظران امور گردشگری معتقدند: ایران اسلامی گرچه از نظر قابلیت و ظرفیت جاذبه‌های گردشگری طبیعی، تاریخی، فرهنگی و مذهبی از جایگاه بی‌نظیری در سطح جهان برخوردار است اما لوکوموتیو گردشگری ایران هنوز روی ریل قرار نگرفته است. در این میان برخی کارشناسان بر این باورند که در شرایط فعلی دست‌اندرکاران و نهاد‌های گردشگری مذهبی کشور بر اعزام گردشگران و زائران ایرانی به خارج کشور تمرکز دارند و این روند یکسویه سال‌ها است که جریان دارد.‌ آنچه امروز بیشتر کارشناسان و صاحب‌نظران به‌طور علنی به آن اشاره می‌کنند، این است که اگر وضع موجود تداوم یابد، کشور نمی‌تواند به اهداف خود در سند چشم‌انداز 20 ساله دست یابد. این هشدار از آن جهت حائز اهمیت است که در چشم‌انداز سال 1420 پیش‌بینی شده ایران باید سالانه پذیرای 20 میلیون گردشگر خارجی باشد ولی هنوز حتی 10 درصد این هدف‌گذاری محقق نشده است!

صاحبنظران صنعت گردشگری بر این باورند که به لحاظ موقعیت فرهنگی- مذهبیِ خاص کشورمان در میان کشورهای دیگر، توریسم مذهبی جای رشد و توسعه بسیار دارد.

رئیس سابق پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، تنوع مراکز، آثار و ابنیه تاریخی و عبادتگاه‌های ادیان مختلف موجود در کشور را در تمام دنیا بی نظیر دانسته و می‌گوید: کشور ایران در تمام حوزه‌های مذهبی دنیا، توانایی جذب توریسم را دارد و فضای خاص فرهنگی موجود، توسعه توریسم مذهبی ـ فرهنگی را در آن امکان‌پذیر می‌کند.سیدطه‌ هاشمی معتقد است: ایران علاوه بر حضور پرفیض حرم‌های اسلامی، دارای معابد و کلیساهای بی بدیلی است که در کشورهای دیگر وجود ندارد. به طور مثال قدیمی‌ترین کلیسای جهان در ایران قرار دارد. او ادامه می‌دهد: همچنین می‌توان با توجه به حضور ادیان توحیدی متفاوت و وجود پیروان و معتقدان بسیار آنها در ایران، انواع توریسم مذهبی را در کشور ایجاد کرد. همان گونه که مسلمانان سالانه به سفرهای متعدد مذهبی مثل، سفر حج، عتبات عالیات و اماکن مقدسه کشور سوریه می‌روند و اثرات مختلف در این مناطق بر جای می‌گذارند، ایران نیز می‌تواند جزو اهداف گردشگری بسیاری از مسلمانان جهان به شمار آید. وجود نزدیک به 9 هزار مکان مذهبی تاریخی و برخورداری از نعمت بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) در خراسان،‌ آستانه مقدسه کریمه اهل بیت حضرت معصومه(س) در قم و بارگاه شاه چراغ در شیراز به عنوان سه قطب گردشگری مذهبی ظرفیت و قابلیت عظیمی از گردشگری مذهبی ایران است.‌

علاوه بر جنبه‌های مذهبی و فرهنگی توجه به جنبه اقتصادی نیز انگیزه مهم دیگری برای فعال نمودن مطلوب این صنعت در کشور بخصوص در شهرهای مذهبی از جمله مشهد و قم است و اگر از جمعیت 300 میلیون نفری شیعیان جهان یک درصد را بتوانیم به ایران جذب کنیم، رقم 3 میلیون گردشگر خارجیِ مذهبی برای اقتصاد ما تعیین کننده است. در تبیین اهمیت و ضرورت برنامه‌ریزی و تحقق این مهم برخی کارشناسان و اساتید راهکارهایی را مطرح می کنند و مورد تأکید قرار می‌دهند. علی رضا اصلانی، استاد دانشگاه بر این اعتقاد است که الگوی گردشگری اسلامی باید توسط ایران در جهان اسلام نهادینه شود.

وی می‌گوید: برپایی همایش‌های بین‌المللی، تولید و پخش برنامه‌های مستند گردشگری از شبکه‌های داخلی و برون مرزی، برگزاری نشست و کرسی‌های علمی با موضوع گردشگری اسلامی و صنعت توریسم از جمله راهکارهایی است که الگوی گردشگری اسلامی و مذهبی را نهادینه خواهد کرد. در همین خصوص محمدرضا حبشی، از کارشناسان باتجربه در زمینه برگزاری تورهای داخلی و خارجی، با اشاره به این که ایران در تمام حوزه‌های مذهبی دنیا توانایی جذب توریست را دارد، می‌گوید: به نظر من تنوع مراکز مذهبی اسلامی و عبادتگاه‌های سایر ادیان در کشور ما آنچنان بی‌نظیر است که بهره‌برداری از این پتانسیل عظیم می‌تواند ایران را بعد از عربستان به کانون جذب گردشگران مذهبی در تمام حوزه‌های مذهبی دنیا تبدیل کند.

وی با تأکید بر این که کمتر کشوری در جهان وجود دارد که از پتانسیل‌ ایران برای جذب گردشگران مذهبی برخوردار باشد، ‌می‌افزاید: کشور ما صرفنظر از برخورداری از اماکن مذهبی مسلمانان، دارای معابد و کلیساهای مهمی است که از نظر اهمیت تاریخی و قداست در دیگر کشورها، نمی‌توان ‌نمونه‌ای برای آنها یافت.

وی همچنین با انتقاد از تبلیغات رایج در بانک‌های ایرانی برای جذب ‌سپرده‌های مردمی می‌افزاید: یکی از نکات ظریفی که مدیران بانک‌های ایرانی به آن توجه نمی‌کنند، این است که آنها با ارائه برخی جوایز و هدایا به مردمی که در این بانک‌ها سپرده‌گذاری می‌کنند، در حقیقت به صنعت توریسم دیگر کشورها خدمت کرده و به صنعت توریسم داخلی خسارات جبران‌ناپذیری وارد می‌کنند. حبشی در توضیح بیشتر اظهارات خود می‌افزاید: سال‌هاست که کمک هزینه سفر به مکه، سوریه، کربلا و… جزو لاینفک تبلیغات نظام بانکی ماست ولی واقعیت این است که چنین تبلیغاتی خالی از اشکال نیست و این مسئله هشیاری مقامات و کارشناسان را می‌طلبد که برای جذب گردشگران مذهبی به داخل کشور تلاش ‌کنند. اظهارات حبشی را ‌نایب‌ رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی نیز تأیید کرده و می‌گوید: متأسفانه نگاهی به شرایط موجود نشان می‌دهد نگاه جامعی در کشور برای بهره‌برداری بهینه از پتانسیل‌های کشور برای جذب گردشگران مذهبی وجود ندارد. جواد آرین‌منش با اشاره به این که کشور تاکنون شاهد از دست‌دادن فرصت‌های بسیاری در زمینه ترویج گردشگری داخلی و جذب گردشگران مذهبی خارجی بوده است، می‌افزاید: هنگامی که صحبت از پتانسیل‌ کشور برای جذب گردشگران دینی می‌شود، حرف‌های بسیاری برای گفتن وجود دارد ولی هنگامی که پای عمل می‌رسد، ‌می‌بینیم برنامه‌ریزی جامع و مدونی برای استفاده از پتانسیل‌های کشور در این عرصه وجود ندارد؛ این در حالی است که به دلیل نبود تسهیلات مناسب و نواقصی که در مراکز پذیرایی و اقامتی کشور وجود دارد آن قدر با کمبود مواجه هستیم که نمی‌توانیم ایران را به‌عنوان یک کشور توریستی تبلیغ کنیم.

محدودیت‌ها

آرین‌منش با اشاره به وضعیت موجود در شهر مقدس مشهد می‌افزاید: سالانه بیش از 20 میلیون زائر از سایر استان‌های کشور با هدف زیارت مرقد مطهر امام هشتم شیعیان به مشهد سفر می‌کنند و حدود 12 میلیون زائر از داخل این استان نیز اقدام به زیارت این بارگاه مطهر می‌کنند؛ ولی همیشه برای ارائه خدمات و تسهیلات به زائران حرم امام رضا(ع) مشکلاتی وجود داشته و دارد و متأسفانه توجه مناسبی به برطرف کردن نیازهای اساسی زائران نشده است.

آرین‌منش با اشاره به اهمیت بالای تبلیغات برای جذب گردشگران مذهبی می‌گوید: بدون شک توسعه گردشگری دینی و جذب این نوع گردشگر نیازمند تبلیغ و معرفی پتانسیل‌های کشور است و بدون تبلیغات مناسب نمی‌توان انتظار داشت پتانسیل‌های عظیم کشور در زمینه گردشگری دینی به‌درستی مورد بهره‌برداری قرار گیرد. البته ناگفته پیداست که تبلیغات، بدون ایجاد زیرساخت‌های موردنیاز توسعه صنعت گردشگری چندان موفق نخواهد بود.

منبع : رجا نیوز