Category: دامغان

به گزارش بقاع خبر، ساختمان بقعه مستطیل شکل و قدمت آن ظاهراً متعلّق به 900 سال قبل است. بناى اوّلیه آن از گل و خشت خام بوده و احتمالاً در سال 65 با آجر نماسازى شده است.

آرامگاه داراى حریم و صحن مشخصى که محصور شده باشد نیست و در اطراف بقعه تعداد زیادى قبور مشاهده مى‏شود که در بین آن قبور چند تن از شهداى جنگ تحمیلى روستا نیز به چشم مى‏خورد. فضاى حرم که داراى ابعاد 70/7×30/8 مى‏باشد نماى چهار درگاه در آن مشاهده مى‏شود که از سه طرف حرم به بیرون ارتباط داشته و درگاه سمت شمال در حال حاضر مسدود است. لکن راه ورودى زائران هم اکنون از درِ ورودى ضلع شرقى که در مدخل آن داراى ایوان کوچکى است صورت مى‏گیرد. گنبد بنا آجرى مرتفع و به صورت پلّه‏اى مى‏باشد و در زیر آن و وسط حرم، بر روى قبر گچى، صندوق چوبى قرار دارد که فاقد شبکه و سقف و به ابعاد 240×170 سانتی‌متر است. کف حرم با موزاییک مفروش شده و اطراف اتاق حرم نیز به ارتفاع 30/1 متر سنگ مرمر سفید با حاشیه مشکى نصب شده است و الباقى فضاى حرم با گچ سفید کارى شده و فاقد کاشیکارى و تزیینات مى‏باشد.

مساحت بقعه 100 مترمربّع و مساحت بنا 300 مترمربّع و مساحت فعلى مجموعه عرصه و اعیانى امامزاده 20000 متر مربّع مى‏باشد. این بنا در سالیان اخیر مورد مرمّت قرار گرفته است.

از شجره‏نامه امامزاده اطّلاعى در دست نیست. لکن اهالى محل مدفون در بقعه را از نوادگان حضرت موسى بن جعفر (مى‏دانند.

این بنا به شماره 17585 و در تاریخ 06/12/1385 به ثبت آثار ملّی و تاریخی رسیده است.

به گزارش بقاع خبر، ساختمان بقعه هشت ضلعى و هر ضلع آن از داخل حدود 2 متر مى‏ باشد. ارتفاع بنا 11 متر است و از تاریخ بناى آن اطّلاع دقیقى در دست نیست. اما در تایخ مازندران تألیف اسماعیل مهجورى آمده است که سیّد رضى‏الدّین به فرمان شاهرخ (850 ـ 807 هـ. ق) آن را تعمیر نموده است. روى قبر این امامزاده صندوق چوبى قدیمى منبّت کارى سالم و بسیار نفیسى قرار دارد که در سال 770 هـ. ق ساخته شده و طول و عرض آن به ترتیب 25/3×60/1 و ارتفاع 10/1 متر است. گویا این صندوق در قرن گذشته از بین رفته و در سال 1254 هجرى سر دیگرى براى آن ساخته‏اند که به خوبى بدنه صندوق نیست.

روى بدنه صندوق، با خط بسیار زیبا، آیه الکرسى، صلوات کبیره، سوره فتح و آیات دیگرى از قرآن کریم و تاریخ ساخت صندوق و نام واقف آن کنده‌کارى شده است.

درِ ورودى حرم قدیمى و با ارزش است که از چوب ساخته شده و داراى ابعاد 35/1×2 متر مى‏باشد که بر روى آن نیز منبّت کارى زیبایى به چشم مى‏خورد و بر سردر آن دو عدد کاشى بسیار نفیس تعبیه شده و به نظر مى‏رسد که قبلاً کاشى‏هاى بیشترى در این بنا وجود داشته است.

در صحن بقعه، قبور زیادى به چشم مى‏خورد و در حریم بقعه در سال‌هاى 75 و 78 وضوخانه و سرویس بهداشتى ساخته شده و نسبت به تعمیر و مرمّت بدنه بقعه و گنبد اقدام گردیده است.

قدمت بنا را بیش از هزار سال تخمین زده‏اند و شالوده آن از گل و خشت خام و آجر مى‏دانند.

گنبد بنا مخروطى شکل و در ساقه‏اى هشت ضلعى به ارتفاع قریب به 75 سانتى متر قرار دارد و ارتفاع آن از سطح بام بقعه بیش از 3 متر است که با رنگ سبز نقّاشى شده است. مساحت بقعه 102 متر مربّع و مساحت کل بنا 250 متر و مساحت فعلى مجموعه اعم از عرصه و اعیان قریب به دو هزار متر مربّع مى‏باشد.

در سالیان اخیر، دور بناى قدیمى، شبستان بزرگى به صورت هشت ضلعى و به ابعاد هر ضلع قریب به 10 متر احداث شده که در هر ضلع آن دو پنجره هلالى تعبیه شده است.

به اعتقاد اهالى، شخص مدفون در این بقعه، محمّد دیباج فرزندِ بزرگوار امام جعفر صادق (است که در سال 203 هـ. ق در منطقه‏اى بین جرجان و طبرستان به شهادت رسیده و برخى روستاى چهارده یا شهر امروزه دیباج را مدفن آن بزرگوار مى‏دانند. مورخّان درباره محل دفن وى اختلاف دارند، برخى
او را در میان آزاد شهر
از شهرهاى گرگان،
برخى در خرقان بسطام و عدّه‏اى در ابیورد و شهر دیباج ذکر نموده‏اند.

نخستین بار ابوالقاسم اسماعیل بن عبّاد بر سر مزار محمّد دیباج عمارتى ساخت که تا اوایل قرن هفتم هجرى باقى بود ولى در اثر حمله‏اى که به سال 620 هـ. ق در زمان سلطان
محمّد خوارزمشاه ـ محمّد بن تکش ـ به دست ترکان انجام
گرفت تخریب گردید.

اما در قرن هشتم هجرى مرقد محمّد دیباج مورد بازسازى
قرار گرفت چنانچه قاضى نور اللَّه شوشترى گوید: «سلطان
محمّد الجایتو (717 ـ 703 هجرى) بناى آن را مرمت و گنبدى
بر آن ساخت».

حمداللَّه مستوفى، متوفّاى 730 هجرى، مورّخ و جغرافیدان ایرانی که در قرن هشتم از جرجان دیدن کرده است چنین گزارش مى‏کند که: «از مزار اکابر تربت جرجان محمّد بن جعفر صادق و آن مزار به گور سرخ مشهور است و در آن‌جا دو سنگ آسیاب است هر یک بیست گز قطر و دو گز ضخامت آن مى‏باشد».

بعد از قرن نهم تا اوایل قرن چهاردهم هجرى هیچ گزارشى از وضعیّت مرقد محمّد دیباج بدست نیامده است.

تنها این که محمّد حسن خان اعتماد السلطنه بعد از گذر از چشمه على ـ شمال دامغان ـ و اقامت در چهارده کلاته از آن مرقد یاد مى‏کند و بیاد مى‏دارد که: «محمّد بن جعفر در چهارده کلاته از خاک گرگان به عهد مأمون خلیفه وفات نمود و مدفون گردید و نیز مى‏گوید مزار محمّد دیباج در چهارده کلاته واقع شده است».

اما تمام گزارشات فوق تنها کلّى گویى است. زیرا جرجان سابق که بسطام و شهر دیباج و رامیان را شامل مى‏شد، مى‏تواند تاریخ هر سه مزار را در برگیرد. زیرا علاوه بر ثبت میراثى بودن این سه مزار، همه آنان در قرن چهارم ساخته شده است. امام ابو نصر بخارى در هنگام شهادت محمّد بن زید داعى، برادر حسن بن زید داعى، مؤسّس دولت علویان، مى‏نویسد: او در کنار قبر دیباج در گرگان دفن نموده‏اند و اینک تنها جایى که قبر محمّد بن زید داعى را مى‏توان یافت، در کنار ضریح محمّد بن جعفر صادق (در رامیان آزاد شهر است که در پایین پاى محمّد دیباج مدفون و اینک داراى ضریح و سنگ قبر مى‏باشد. اتّفاقاً این گور را در گذشته به گور سرخ یا مشهد احمر مى‏گفتند چون با خاکهاى سرخ منطقه ساخته شده بود. به هر حال، مدفن محمّد دیباج فرزندِ امام جعفر صادق (
در شهر دیباج نمى‏تواند باشد، مدارکى در دست است که این
مرقد را از محمّد خوارزمى بن قاسم الشیخ بن محمّد الدیباج بن امام جعفر صادق (مى‏داند. او در خوارزم که یکى از دهات‏هاى جرجان سابق بود سکونت داشت و در مکان فعلى بدرود
حیات گفت. او نواده بزرگوار محمّد دیباج است و در سال
303 از دنیا رفت. وى در نهضت حسن بن على الاطروش، نقش
به سزایى داشته است.

اعتماد السلطنه در مطلع الشمس پس از بیان موقعیّت امامزاده دیباج، لوح ایوان بقعه را بازنویسى کرده است، او مى‏نویسد:
«… در طرف غربى آبادى قریه قلعه بقعه امامزاده محمّد بن جعفر الصادق(است. این بقعه بر روى بلندى واقع شده گنبدى مثمن دارد بیرون گنبد محوّطه‏اى است ده ذرع در این محوّطه ایوانی است رو به مشرق که درِ بقعه در ایوان و رو به مشرق باز شده است. بقعه شبیه به مسجد مى‏باشد و سعادت مطابق‌تر و دولتى موافق‌تر و عمارت نیکوتر نبود که در مزار متبرّک و روضه منوّر المرحوم السعید الشهید امام بن الامام محمّد بن جعفر الصادق صلّى اللَّه علیه و السلم عمارتى بنیاد افتد و چیزى ساخته شود که سال‏هاى بسیار و قرن‏هاى بیشمار بر روى روزگار بماند در روز متوجّه این… شده و بنیاد این جنبد نموده و بوجه السیر باتمام رسانیده باز
توفیق هدایت به یمن میمنت این بزرگوار رفیق و یار شده در
خاطر عبور کرد که چون این…. باتمام پیوست و در یمن
بقعه شریفه از ظلم و ستم که حکام ماضى جارى نموده و از قدیم الایّام رفع این ستم و دفع این آلم…».

این بنا به شماره 2423 و در تاریخ 30/06/1378 به ثبت آثار ملّی و تاریخی رسیده است.

به گزارش بقاع خبر، از بناهاى تاریخى دامغان برج مشهور چهل دختران است که در صحن امامزاده جعفر واقع شده و با بناى خانقاه یا قبر شاهرخ و خود امامزاده، مجموعه جالبى را تشکیل مى‏دهند. طرح داخل و خارج برج، دایره‏اى شکل به قطر خارجى 80/7 و قطر داخلى 45/5 متر است. بدنه برج تا محل شروع قرنیس، از دو بخش متفاوت تشکیل یافته است؛ بخش پائین که حدود دو سوّم ارتفاع تمامى بدنه را فراگرفته، با آجرکارى ساده پوشش یافته است؛ و بخش دوّم با دو نوار تزئینى در مایه نگاره‏هاى هندسى در پائین و بالا و کتیبه پهن تسمه‏اى کوفى تزئینى در میان آن مشخص مى‏ شود.

دو نوار پائین و بالاى کتیبه، از ترکیب هنرمندانه دو نگارگر کهن ایرانى که به اعتبارى مى‏توان آن‌ها را نشانه خورشید دانست، به وجود آمده‏اند. قرنیس برج با ظرافتى کم نظیر و به کمک آجرهاى تراش، رج به رج از بدنه برج پیش نشسته و نظیر آنچه که در برخى از مناره‏ها شاهد آنیم، نعلبکى گونه‏اى را در فاصله میان بدنه و گنبد به وجود آورده است. حروف کتیبه کوفى این برج داراى ساقه‏هاى بسیار کشیده است که در انتها به یک نگاره برگ خرماى سه برگى ختم مى‏شوند. این کتیبه که آسیب فراوان دیده است بدین صورت قرائت شده است: «بسم الله الرحمن الرحیم امر ببناء هذه القبه الامیر الجلیل ابو شجاع اصفار بکى پیر اصفهان رضى الله عنه و ذنوبه مسقعداً انومه تربه له ولاولاده غفرالله لهم و الغه بنبیّنا محمّد صلى الله و علیه فى سنه ست و اربعین و اربعمان» (446 ق.)

کتیبه دور قوس ورودى بنا نیز از نظر شیوه نگارش، با کتیبه بدنه صرف نظر از برخى تفاوت‏ها همانند است و در آن نام ابوشجاع خوانده مى‏شود. ارتفاع کل برج حدود 80/14 متر است که قابل مقایسه با بناهاى پیرعلمدار دامغان، رسکت و لاجیم مازندران است. در داخل گنبد، قبرى ساده است که با بناى فوق تناسبى ندارد.

این بنا به شماره 83 و درتاریخ 15/10/1310 در فهرست آثار ملّی و تاریخى به ثبت رسیده است.

به گزارش بقاع خبر، بنایى شبیه برج طغرل در رى است که اهالى آبادی‌هاى مجاور، آن را امامزاده قاسم از اولاد موسى بن جعفر مى‏دانند. به همین سبب نیز قریه‏اى را که در جنوب این برج واقع شده، امام آباد نامیده‏اند. ولى برج مذکور هیچ گونه شباهتى به امامزاده ندارد و شاید آرامگاه یکى از بزرگان دودمان سلجوقى باشد.

بناى برج به شیوه 12 ضلعى و به ارتفاع 5/14 متر بنا گردیده است و مدخل ورودى در یکى از اضلاع آن قرار دارد. عرض هر ترک، 23/1 متر، محیط خارجى برج تقریباً 35 متر و قطر داخلى آن 5/7 متر است. برج مذکور، در ارتفاع تقریباً 11 مترى داراى سه دوره مقرنس از آجر بسیار جالب است. وضع تراش این آجرها به قدرى استادانه و گیراست که پس از گذشت نه قرن هنوز تیزى لبه‏هاى مقرنس و زیبایى فوق العاده آن از فاصله چندین مترى نیز به خوبى دیده مى‏شود. در بالاى مقرنس‏ها، کتیبه‏اى به خط کوفى بر گرداگرد برج وجود دارد که تاریخ بناى آن را که سال 490 هـ. ق است، بازگو مى‏کند. این کتیبه، از نظر اجزا و شیوه نگارش، بر کشیدگى هر چه بیشتر ساقه‏ها تکیه دارد. به طور عمده در دو سوى انتهایى ساقه‏ها، شاهد دو پیچیدگى هستیم که بر روى هم قرار گرفته‏اند. شروع حرف‏ها در پایین نیز با برش‏هاى خاص، از شکل هندسى خارج گردیده که بدان‏ها جنبه تزیینى بخشیده است. بر روى این کتیبه تسمه‏اى کوفى، نوار تزیینى دیگرى قرار دارد که به نظر مى‏رسد در مایه کارگره اجرا شده است؛ ولى صنیع الدوله که براى اوّلین بار این برج را معرفى کرده است. از آن به عنوان کتیبه خط بنایى یاد مى‏کند که نیاز به بررسى دقیق‌تری دارد. برج، بر روى پایه‏اى دایره شکل قرار گرفته است. قسمت تزییناتى برج نیز از دوازده ضلعى به استوانه تبدیل شده که شیوه کار معمار آن، برج مهماندوست را جزء نمونه‏هاى استثنایى برج‏هاى آرامگاهى قرار داده است، به نوشته صنیع الدوله، این بنا، گنبدى مخروطى ـ احتمالاً شبیه گنبد چهل دختران ـ داشته که خراب شده است.

این بنا به شماره 277 در فهرست آثار ملّی و تاریخى به ثبت رسیده است.