به گزارش بقاع خبر، این مجموعه، در مرکز شهر مشهد مقدّس واقع شده و یکى از باشکوه‌ترین و وسیع‌ترین مجموعه هاى آرامگاهى جهان اسلام است
تاریخچه ساختمان: در سال 203 و به قولى 202 هـ . ق، با شهادت امام رضا ، پیکر مطهّر وى را در بقعهاى که بر گور هارون الرشید بنا کرده بودند، به خاک سپردند. این بقعه، در باغ «حمید بن قحطبه» در روستایى به نام «سناباد» نزدیک نوغان در حدود دو تا چهار فرسنگى طوس واقع بود. با توجّه به این روایت، نخستین بناى آرامگاه، همان بقعه هارون الرشید باید باشد که توسّط مأمون عبّاسى بنا گردیده بود.
از این بقعه، هم اکنون دو متر از دیوار چینهاى آن باقى است که بقیّه بناى حرم بر روى آن ساخته شده است. از این تاریخ تا روزگار دیلمیان، نشانهاى از تجدید یا مرمّت حرم در دست نیست؛ ولى مسلم است که مزارى معروف بوده و جهانگردان و جغرافیانویسانى مانند «ابن حوقل»، «اصطخرى» و «مقدّسى» از آن یاد کرده‌اند. گویا مقدّسى نخستین کسى است که
از آن به عنوان مشهد تعبیر کرده است. ابن حوقل نیز از آن به «مشهد الرضا» نام برده است. به نظر مىرسد در عهد دیلمیان، تزییناتى بر این بنا صورت گرفته باشد. سبکتکین (387ـ366 هـ . ق) پادشاه متعصّب غزنوى، حرم مطهّر را ویران و زیارت آن را ممنوع مىسازد. پس از آن، «عمیدالدوله فایق» که بیهقى او را «خادم خاصّه» نامیده، دست به تکمیل بقعه و آبادانى مشهد زد.
در سال 400 هـ . ق، ابوبکر شهمرد، سورى بن معتز، مشهور به صاحب دیوان) به دستور سلطان محمود غزنوى، بناى بقعه را بار دیگر بر روى بازمانده دیوارهاى گلین با آجر برپا مىسازد و مناره‌اى نیز به آن اضافه مىکند. این بنا که هسته اصلى حرم را تشکیل مىدهد، بناى چهارگوش بوده که با توجّه به همزمانى آن با بناى سنگ بست (آرامگاه ارسلان جاذب)، به نظر مىرسد که قبل از تزیینات و الحاقات بعدى حرم بوده است. با توجّه به سنگ نوشته موزه آستانه، به نظر مىرسد که بناى حرم در سال 516 هـ . ق تجدید یا تعمیر شده باشد. متن این سنگ نوشته، بدین شرح است: «امر بعماره مشهد الرضوى على ابن موسى العبد المذنب الفقیر الى رحمته ابوالقاسم احمد بن على بن احمد العلوى الحسینى تقبلاللَّه منه».
بناى بقعه به هنگام حمله غزها به سال 548 هـ . ق دچار آسیب دیدگى شد. در روزگار سلطان سنجر سلجوقى (552ـ511 هـ . ق)، شرفالدّین ابوطاهر بن سعد بن على قمّى پس از مرمّت بنا، گنبدى نیز بر آن ساخت. بعد از سال
557 هـ .ق نیز «ترکان زمرد ملک» ـ دختر محمود سلجوقى ـ ازاره حرم را با کاشىهاى نفیس شش و هشت ضلعى و ستارهاى تزیین کرده که نام وى و تاریخ تزیین، بر کاشىها ثبت است. در دوره خوارزمشاهیان، روضه رضوى مورد توجّه قرار مىگیرد و تعمیرات و تزییناتى در آن به عمل مىآید. در این دوره و در سال 612 هـ . ق، کتیبه کاشى خشتى بسیار زیبایى به خط ثلث برجسته بر روى دیوار دو طرف در ورودى حرم ـ از جانب رواق دارالحفاظ ـ نصب مىگردد که بر روى آن، نام و نسب حضرت رضا تا حضرت امیرالمؤمنین
على آمده است و چنین ختم مىشود: «من عمل العبد المذنب الراجى الى رحمه ربه مولى الإمام علیه الصلوه و السلام على بن محمّد المقرى غفراللَّه له و اضعف عباداللَّه محمّد بن ابى طاهر بن ابى الحسن بعد ما عمله و صنعه فى تاریخ غره جمادى الاوّلى سنه اثنى عشر و ستمائه (612 هـ . ق) غفراللَّه له و لوالدیه و لجمیع المؤمنین و المؤمنات بمحمّد و عترته الطاهرین». از این تاریخ، چند کتیبه و سه محراب دیگر نیز در مجموعه موجود است.
در سال 618 هـ . ق، به هنگام حمله «تولى»، پسر چنگیز، بقعه رضوى دچار ویرانى شد؛ اما به انهدام کامل نینجامید. از آن تاریخ تا حدود یک قرن بعد، اطّلاع مستندى که حاکى از مرمّت حرم باشد. در دست نیست، تا این‌که نخست غازان خان و سپس سلطان محمّد خدابنده الجایتو، به تعمیر، تزیین و آبادانى روضه رضوى کوشیدند. «ابن بطوطه» که در سال 734 هـ . ق مشهد را دیده است، به عمارت زیبا و کاشیکارى و ضریح نقرهاى مرقد اشاره مىکند که احتمالاً از ساختههاى الجایتو بوده و به نظر مىرسد بناى کامل گنبد موجود نیز از اوست. در قرن هشتم، آثار آستان قدس عبارت از حرم، مسجد بالا سر ـ که بانى آن ابوالحسن عراقى از دبیران عهد غزنوى بوده ـ و چند بناى کوچک متّصل به ضلع شمالى و یک مدرسه بوده است. در دوره تیمورى، در زمان شاهرخ و همسرش گوهر شاد، آستان قدس توسعه چشمگیرى پیدا مىکند. در این دوره، نخستین مسجد جامع شهر مشهد به نام مسجد گوهر شاد در سمت قبله حرم مطهّر به سال 821 هـ . ق برپا مىگردد. سپس بناى دارالحفاظ، بین حرم و مسجد، دار السیاده، بزرگترین رواق اطراف حرم واقع در مغرب دارالحفاظ و سرانجام «تحویل خانه» یا خزانه، در مشرق دارالحفاظ بر پا مىشود. در پیرامون مجموعه نیز در عهد شاهرخ، سه مدرسه به نام «مدرسه پریزاد»، «مدرسه بالاسر» و «مدرسه دودر» ساخته مىشود. در زمان سلطان حسین بایقرا (875ـ912 هـ . ق)، به کوشش امیر على شیرنوایى، صحن کهنه و اساس ایوان طلا به وجود مىآید که صحن مزبور در زمان شاه عبّاس اوّل وسعت مىیابد و در دوره صفویّه نیز اقدامات ارزندهاى صورت گرفته است. شاه طهماسب صفوى، مناره نزدیک گنبد مطهّر را مرمّت و طلا کارى مىکند و در سال 932 هـ . ق، خشتهاى نفیس کاشى روى گنبد را به خشتهاى طلا بدل مىسازد. بعد از غارت خشتهاى طلاى گنبد در شورش عبدالمؤمن خان ازبک، شاه عبّاس در سال 1010 هـ . ق به تجدید آن دستور مىدهد که شرح آن در کتبیه میناکارى گنبد به خط علیرضا عبّاسى نقش بسته است. در زمان پادشاهى همین شخص، صحن کهنه گسترش یافته، ایوان شمالى، اتاقها، غرفهها، سردرها و ایوانهاى شرقى و غربى آن احداث مىشود. ایجاد رواق «توحید خانه» در شمال حرم، از آثار منسوب به ملا محسن فیض است. رواق «اللَّه وردى خان»، ایوان ضلع غربى دارالضیافه و رواق «حاتم خانى»، از ساختههاى امیران بزرگ صفوى ـ اللَّه وردى خان و حاتم بیک اردوبادى ـ است. شاه عبّاس دوّم، صحن عتیق را تعمیر و کاشیکارى کرد و شاه سلیمان نیز گنبد مطهّر را که در اثر زلزله شکاف برداشته بود ـ به تصریح کتیبهاى که بر آن نصب شده ـ مرمّت کرد و چندین مدرسه ساخت. در دوره نادر شاه افشار، ایوان طلاى صحن عتیق و مناره بالاى آن، تعمیر و طلا کارى گردید. همچنین بناى مناره، ایوان شمالى و تذهیب آن و سنگاب مرمر یکپارچه سقاخانه اسماعیل طلایى در صحن عتیق، مربوط به همین دوره است. در طول دوره قاجار نیز تحولاتى در این مجموعه صورت گرفته است؛ از جمله ساختمان صحن جدید که در دوره فتحعلى شاه قاجار آغاز و در زمان ناصرالدّین شاه به پایان مىرسد و ایوان آن، طلا کارى مىشود. ایوان و سردر شمالى صحن عتیق ـ معروف به «ایوان شاه عبّاسى» ـ هم به تصریح کتیبهاى که بر آن قرار دارد، در ایّام محمّد شاه مرمّت شده است. «توحید خانه مبارک» نیز در زمان نیابت تولیت عضدالملک در سال 1276 هـ . ق مرمّت گشته است. وی در سال 1275 هـ . ق دستور داد روى نقّاشىها و کاشىهاى نفیس حرم را آیینه کارى کنند. ناصرالدّین شاه نیز دستور داد ازاره دیوار تا بالاى ایوان ناصرى و سقف مقرنس آن را با خشتهاى طلا بپوشانند و از همین رو، به ایوان ناصرى معروف گردید. در ایّام مظفّرالدّین شاه نیز هر دو صحن جدید و عتیق، تعمیر شدند. در سال 1330
هـ . ق، ارتش روسیه صدمات زیادى به مجموعه وارد ساخت که پس از چندى، توسّط حسین میرزا نیرّالدوله ـ والى خراسان ـ تعمیر گردید.
در سال 1307 هـ . ش، تغییرى اساسى در شبکه پیرامون مجموعه به عمل مىآید و فلکه دور حرم به شعاع 180 متر از نوک گنبد و به پهناى 30 متر احداث مىشود؛ سپس بناى موزه، کتابخانه و تالار تشریفات صورت مىگیرد. مهم‌ترین تغییرات در مجموعه حرم و بافت تاریخى آن که لطمهاى شدید بر این مجموعه وارد ساخت، مربوط به سال 1350 هـ . ش است که بخش مهمى از واحدهاى بافت تاریخى این مجموعه ویران و به جاى آن فضاى سبز ایجاد شد. در حال حاضر نیز طرح گسترش مجموعه در دست اجراست.
مجموعه حاضر، شامل حرم، ایونها، صحنها، مدارس، رواقها، گنبد و گلدسته، موزه، کتابخانه و سایر بناهاى مربوط مىشود که در اینجا به اختصار به معرفى هر کدام مىپردازیم:
1. حرم مطهَر: بنایى چهار گوش به طول 90/10 و عرض 40/10 متر است که در هر طرف آن، صفّهاى به دهانه سه متر قرار دارد که معبر ورود و خروج از حرم می‌باشد. بناى اصلى این حرم، همچنان که پیشتر گفته شد، مربوط به بقعه هارون الرشید است و از آنجا که مرقد امام رضا در وسط حرم قرار نداشت و طواف بر ضریح آن مشکل بود، در سال 1343 هـ . ش، بدون آن‌که لطمهاى بر استوارى گنبد وارد آید، با برپایى یک طاق بزرگ و ایجاد دو پایه، اقدام به برداشتن دیوار حجیم این قسمت واقع میان حرم و مسجد بالاسر گردید. ازاره حرم به ارتفاع 20 سانتى متر، با سنگ مرمر و بالاى آن تا ارتفاع دو مترى با کاشىهاى نفیس دوره سلجوقى پوشیده شده است که بر اغلب آنها آیات و احادیث و بر برخى دیگر نقشهاى اسلیمى برجسته دیده مىشود. بر بالاى این کاشىها، کتیبهاى برجسته بر روى کاشىهاى چینى نماى نفیس، حاوى آیاتى از سوره فتح به تاریخ 760 هـ . ق نصب شده است. بر بالاى آن، کتیبه دیگرى از مرمر به عرض 32 سانتى متر وجود دارد که برآن قصیدهاى از دبیرالملک فراهانى به خط نستعلیق نوشته شده است. از این کتیبه تا انتهاى دیوارها، به سال 1275 هـ . ق آیینه کارى شده است. در منتهى الیه چهار دیوار حرم که زیر طاق گنبد واقع است، سوره جمعه به خط ثلث علیرضا عبّاسى نوشته شده است. در بخش فوقانى دیوارها، با احداث گوشوارهها، طرح مربّع به هشت ضلعى تبدیل و گنبد داخلى بر آن زده شده است. تمامى سطح زیر گنبد، با آیینه کارى هنرمندانهاى به شیوه مقرنس پوشش یافته است. گنبد خارجى حرم بر روى ساقهاى به قطر 44/13 متر برپا شده و از کف بام حدود 31 متر ارتفاع دارد. کتیبه زیبا و بزرگ گنبد به خط ثلث علیرضا عبّاسى در چهار ترنج، به عربى نوشته شده است. متن کتیبه، حاکى از زیارت شاه عبّاس از حرم و تزیین حرم به دستور وى به سال 1010ـ1016 هـ . ق است. بر روى این گنبد، کتیبه دیگرى مربوط به شاه سلیمان و به سال 1086 هـ . ق به خط محمّد رضا امامى است که در آن، از وقوع زلزله و شکاف ایجاد شده در گنبد و تزیین و مرمّت مجدّد آن صحبت شده است.
از جمله آثار ارزشمند داخل حرم، سه محراب نفیس قرن هفتم هجرى است که بر روى دو محراب آن، کتیبههایى به خط کوفى، و بر سوّمى، کتیبههایى به خط کوفى و ثلث به رنگ لاجوردى بر زمینه سفید مشتمل بر آیات و احادیثى نوشته شده است. درهاى سه گانه حرم نیز از آثار با ارزش هنرى حرم به شمار مىآیند. صندوق و ضریح مرقد کنونى، مربوط به دوره قاجاریّه به بعد است. بر اساس روایتهاى تاریخى، اوّلین صندوق به سال 500 هـ . ق و دوّمین آن در سال 600 هـ . ق بر مرقد قرار داده شده که امروزه از آنها اثرى بر جاى نیست؛ اما آنچه محقّق است، این‌که شاه طهماسب اوّل به سال 957 هـ . ق صندوقى با تنکه ضخیم طلا بر روى مرقد نصب کرده که سالها بعد، با پوسیده شدن صندوق در زمان شاه عبّاس، صندوق جدید طلا پوشى با کتیبههایى به خط ثلث یا نستعیلق، حاوى آیت الکرسى و صلوات کبیره و اشعار فارسى ساخته و بر روى مرقد نصب مىشود. کتیبه تاریخى این صندوق، به این شرح بوده است: «امر بضاعه الاشرف الاقدس تراب اقدام زوّار هذا الحرم عبّاس الحسینى، کتبه عبدالمذنب علیرضا عبّاسى سنه 1011 عمل کلب رضا هست على سنه 1012». این صندوق نیز فرسوده شده و در سال 1311
هـ . ش به موزه انتقال داده مىشود. در همین سال، به جاى صندوق مزبور، صندوقى مرکب از یازده قطعه مرمر لیمویى رنگ شاندیزی مىسازند و بر روى مرقد قرار مىدهند. بر روى صندوق، سه ضریح تودرتو قرار دارد که ضریح کوچکتر، از مفرغ و توسّط شاهرخ ـ از نوادگان نادر شاه ـ به سال 1160 هـ . ق ساخته شده و جواهرنشان است. ضریح دوّم، از فولاد جوهرى است. ضریح سوّم که به جاى ضریح نقرهاى قبلى در سال 1338 هـ . ش نصب شده، زیر نظر استاد حاجى محمّد تقى ذو فن اصفّهانى ساخته شده است. در ساختن این ضریح، از نقره، طلا، مفرغ، آهن و چوب گردوه استفاده شده و طول و عرض و ارتفاع آن، 60/3×06/3×05/4 متر است.
2. صحنهاى مجموعه آستان قدس رضوى: داراى شش صحن: عتیق (انقلاب)، جدید (آزادى)، امام خمینى (موزه)، جمهورى اسلامى و قدس و جامع رضوی است که سه صحن آخر،
نوساز هستند.
صحن عتیق: این صحن، در شمال حرم واقع و در زمان سلطان حسین بایقرا ساخته شده و در زمان شاه عبّاس اوّل گسترش یافته و طول و عرض آن، 52/64×38/104 متر است. در پیرامون صحن، تعدادى حجره در دو طبقه و چهار ایوان در جهات اصلى بنا شده است. ایوان جنوبى یا ایون طلا، از بناهاى امیر على شیرنوایى در قرن نهم هـ . ق است و چون سطح ایوان همچنین در دوره شاه طهماسب صفوى تزیین گردیده است. ازاره ایوان به ارتفاع دو متر از سنگ مرمر رنگارنگ است که احادیثى بر روى آن نوشته شده است. از بالاى ازاره تا سقف، با خشتهاى مطلا زینت شده است. این ایوان، داراى چهار در طلایى است که به توحید خانه، کفشدارى بزرگ، راهرویى سقاخانه سابق و از آنجا به دارالسیاده و محلّى که سابقاً قرآن خانه بود، باز مىشود. در ضلع جنوبى ایوان، طاق محراب مانندى هست که بر روى خشتهاى مطلاى آن، قصیدهاى از «ندیم» به فارسى و به خط نستعلیق محمّد على بن سلیمان رضوى نوشته شده که بیانگر طلا کارى و مرمّت ایوان به دستور نادرشاه است. در پایان قصیده، ماده تاریخ اتمام آن 1145 هـ . ق ذکر شده است. بر بالاى حجرههاى فوقانى ایوان، کتیبهاى به خط ثلث طلایى بر متن لاجوردى مشتمل بر حدیثى و بر پیرامون سردر خارجى ایوان نیز کتیبهاى بر کاشى به خط ثلث سفید رنگ مشتمل بر آیات قرآنى نگاشته شده است.
ایوان شمالى صحن یا ایوان شاه عبّاسى، به طول 8/14، عرض 20/8 و ارتفاع 50/22 متر در زمان شاه عبّاس اوّل ساخته شده و در زمان شاه عبّاس دوّم تزیین گردیده است. کف ایوان با سنگ خلج فرش شده و ازاره آن سنگ تیره است. از ازاره به بالا، تمامى اسپرها با کاشیکارى معرّق پوشیده شده و سقف آن با مقرنس زینت یافته است. در این ایوان، کتیبهاى به خط ثلث محمّد رضا امامى به تاریخ 1095 هـ . ق مربوط به تزیینات شاه عبّاس دوّم وجود دارد. در سال 1146 هـ . ق به دستور نادر شاه افشار، مناره‌اى طلا کوب به ارتفاع 35 متر بر این ایوان افزودهاند.
در غرب صحن، ایوانى به ارتفاع 10/24 و دهانه 9/6 متر قرار دارد که توسّط شاه عبّاس اوّل ساخته و در دوره شاه عبّاس دوّم و ناصرالدّین شاه، مرمّت شده است. کف این ایوان که به ایوان ساعت نیز معروف است، از سنگ خلج و ازاره آن از سنگ تیره و از بالاى ازاره تا سقف، با کاشىهاى معرّق پوشیده شده است. طاق ایوان داراى مقرنس بندى کاشى است. در حاشیه داخلى سر در ایوان، کتیبهاى به خط ثلث سفید علیرضا عبّاسى بر روى کاشى معرّق وجود دارد که در گلوله باران ارتش روسیه به سال 1330 هـ . ق، آسیب زیادى متحمّل شده است. سردر ورودى ایوان، از سنگ مرمر است و کتیبه روى آن، مربوط به سال 1077 هـ . ق و مرمّتهاى شاه عبّاس دوّم است. در سال 1319 هـ . ق به دستور مظفرالدّین شاه، ساعتى بزرگ با صفحهاى در چهار جهت بر سر در مزبور نصب کردند؛ اما در سال 1336 هـ . ش، آن را به روى سر در میان صحن نو و موزه منتقل کرده و ساعت الکتریکى جدیدى را به جاى آن قرار دادند.
ایوان نقارهخانه با ایوان شرقى به طول 20/18، دهانه 80/7 و ارتفاع 26 متر در جانب شرق صحن عتیق قرار گرفته و از ساختههاى ارزشمند شاه عبّاس اوّل به شمار مىآید. کف ایوان، از سنگ خلج و ازاره آن، از سنگ تیره و جدار آن کاشیکارى است. بر فراز ایوان، نقاره خانه زیبایى قرار گرفته است. در سال 1327 هـ . ش، کار تعمیر اساسى تزیینات ایوان و از جمله کتیبههاى معرّق آن انجام گرفت و به جاى سنگهاى سیاه ایوان و سردر، سنگهاى مرمر نقش دار نصب گردید. در این ایوان، سنگ مرمر یکپارچه نفیسى به عرض دهانه در ورودى با قوس تیزه دار نصب شده که مربوط به سال 1044 هـ . ق ـ زمان شاه صفى ـ است. داخل ایوان بالاى در ورودى حرم، غرفهاى است که داخل آن با کاشىهاى معرّق پوشیده شده و کتیبهاى به خط ثلث سفید رنگ در آن نوشته شده است.
گرداگرد صحن عتیق، 12 صفّه با کتیبههاى تاریخى و تزیینات هنرى است. در میان صحن نیز سقاخانهاى زیبا با کتیبهاى طلاپوش از نادر شاه افشار وجود دارد که سنگاب مرمر یکپارچه میان آن، اثر ارزشمندى است که به دستور نادرشاه از هرات به مشهد انتقال داده شده است. آجرهاى طلایى کتیبه، ساخته استاد اسماعیل نامى است و به همین خاطر، سقاخانه به «اسماعیل طلایى» نیز معروف شده است.
صحن جدید (آزادى): این صحن در شرق حرم قرار دارد و از آثار دوره فتحعلى شاه قاجار است که کاشیکارى آن در دوره محمّد شاه صورت گرفته است. طول این صحن، 50/81 و عرض آن، 51 متر است. ازاره صحن به ارتفاع 44/1 متر، از سنگ مرمر تیره و بالاى ازاره، روى تمام دیوارها، پایهها و سردرها، با کاشى رنگارنگ آرایش یافته است. در وسط صحن، به جاى سقاخانهاى که برچیده شده، حوض بزرگى بنا گردیده است. پیرامون صحن، در چهار جهت اصلى، چهار ایوان بزرگ و 56 غرفه دو طبقه در طرفین آنها بنا گردیده است. ایوان غربى یا سردر طلاى ناصرى، به طول 30/15 و دهانه 25/7 و ارتفاع 10/20 متر به وسیله درى طلایى و یک راهروى کوچک و یک در طلایى دیگر، به دارالسعاده و از آنجا به حرم مطهّر مىپیوندد. کف ایوان و ازاره آن تا ارتفاع دو متر، از سنگ مرمر پوشیده شده است. ایوان داراى چهار غرفه فوقانى است که بدنه آنها از خشت مطلاست. در داخل ایوان، کتیبهاى به خط نستعلیق برجسته از منشات سرخوش دیده مىشود که از تاریخ مرمّت و طلا کارى و نام متصدیان آن حکایت مىکند. پیرامون خارجى سردر، در کتیبهاى به خط ثلث زرد رنگ، نام بانى ایوان و رواق مزبور: «آصف الدوله» ـ والى خراسان ـ نوشته شده است.
ایوان شرقى صحن، به طول 80/15، دهانه 10/7 و ارتفاع 10/20 متر، با ازاره سنگى و جداره کاشیکارى است. در این ایوان، چهار غرفه و در زیر هر یک، کتیبهاى قرآنى موجود است. بر پیشانى ایوان هم کتیبهاى به خط ثلث بر کاشى زرد رنگ هست که از سال تزیین و مرمّت آن در زمان محمّد شاه قاجار حکایت دارد.
ایوان شمالى به طول 20/17، دهانه 19/7 و اتفاع 20 متر داراى ازاره سنگى و جدار مقرنس کاشیکارى است. این ایوان، کتیبهاى در داخل صحن و بر پیشانى سردر به خط ثلث زرد رنگ بر کاشى لاجوردى دارد که تاریخ تزیین و وقف آن، توسّط مؤتمن الملک در روزگار ناصرالدّین شاه درج شده است.
صحن امام خمینى: در جنوب صحن جدید و جنوب شرقى حرم، تعدادى دکان کهنه و فرسوده و مدرسه نیمه ویران به نام مدرسه پایین پا یا مدرسه سعدالدّین واقع بود که در سال 1316 هـ . ش به اضافه چند خانه و بناى قدیمى دیگر برچیده شد و به جاى آن، صحنى دیگر و ساختمانى براى موزه و کتابخانه بنا گردید. در سال 1353 هـ . ش، این ساختمانهاى نوساز، کاملاً برچیده شد و 1000 متر مربّع زیر بناى آن به محوّطه صحن افزوده گشت و صحن موزه با وسعت 000/10 متر مربّع پدید آمد. این صحن از سوى شمال با سردرى بلند و زیبا که با مقرنسهاى با ارزشى پوشیده شده است، به صحن نو مىپیوندد. سراسر ضلع شمالى و غربى این صحن، با طاق‌نماهاى کاشیکارى دو طبقه تزیین شده است.
صحن جمهورى اسلامى: بناى این صحن در سال 1360
هـ . ش در زمینى به وسعت 000/25 متر مربّع میان
بست بالا و مسجد گوهرشاد آغاز شد. این صحن، از طریق مدرسه بالاسر مبارک به رواق دارالسیاده و از آنجا به حرم
متّصل مىشود.
صحن قدس: فضاى جلوى صحن امام و مسجد گوهر شاد و ساختمانهاى فلکه خارجى و داخلى، روى هم، صحن قدس را تشکیل مىدهند.
3. رواقها: در آستان قدس، 15 رواق قدیمی به شرح ذیل وجود دارد:
دارالحفاظ: این بنا، در جنوب حرم واقع و از بناهاى گوهرشاد است. طول رواق 18، عرض آن 65/8 و ارتفاع آن تا زیر سقف 8/12 متر است. این بنا داراى هشت صفّه است که چهار صفّه آن داراى درهایى است که یکى از آنها به حرم مطهّر راه دارد. ازاره بنا به ارتفاع 70/1 متر از سنگهاى منبّت کارى بسیار ظریف و زیبایى پوشیده شده است. از بالاى ازاره، بر روى سنگ، اشعارى از قاآنى کتیبه شده است. از بالاى کتیبه مزبور تا سقف دارالحفاظ، نماى تمام دیوارها و سقف مقرنس، توسّط سلطان مراد میرزاى حسام السلطنه در سال 1269 هـ . ق مرمّت و آیینه کارى شده است.
دارالسیاده: این رواق با شکوه نیز از یادگارهاى گوهرشاد خاتون است و در غرب مسجد بالاسر به طول 86/32 متر و عرضهاى مسجد گوهرشاد، راهرویى معروف به سقاخانه و از آنجا به ایوان طلاى نادرى و دارالحفاظ باز مىشود. در اوایل روزگار صفویان، بر اثر زلزله، بنا دچار آسیب دیدگى شد که به فرمان شاه طهماسب مرمّت گردید. بر بالاى در و میان دارالحفاظ و دارالسیاده، کتیبهاى حاکى از تعمیر رواق و تاریخ آن وجود دارد. ازاره این بنا به ارتفاع 80/1 متر از کاشى معرّق پوشیده شده است.
دارالسعاده: در شرق رواقهاى آستان قدس، میان ایوان طلاى صحن جدید و رواق حاتم خانى واقع و توسّط اللهیار خان آصف الدوله قاجار ساخته و توسّط على اصغر خان اتابک، آیینه کارى شده است. ازاره رواق به ارتفاع 40/1 متر از سنگ مرمر است و بالاى آن، کتیبهاى مشتمل بر قصیدهاى از صبورى مشهدى به خط نستعلیق قرار دارد و بالاى آن تا سقف آیینه کارى است.
دارالضیافه: در میان صحن جدید و گنبد اللَّه وردى خان قرار دارد.
کف بنا از سنگ مرمر و ازاره آن از سنگ منبّت است. بالاى ازاره، کتیبهاى قرآنى به خط ثلث دیده مىشود و بالاتر از آن، آیینه‌کارى شده است. این رواق، در سال 1301 هـ . ق بنا گردیده و سالیان دراز، تالار تشریفات آستانه بوده است.
دارالذکر: محل سابق مدرسه علینقى میرزاست که در سال 4ـ1342 هـ . ش نوسازى و مسقف شده و به دارالذکر موسوّم گردیده است. کف بنا از سنگ مرمر سبز رنگ و ازارهاش تا ارتفاع 50/1 مترى از مرمر سفید است. از بالاى ازاره تا زیر سقف، آراسته به معرّق و سقف آن، گچبرى و مقرنس کارى است.
دارالسرور: در جنوب دارالسعاده و شمال دارالذکر قرار دارد و سابقاً آبدارخانه و بعداً دفتر امور داخلى آستانه بوده که
در سال‌هاى 8ـ1334 هـ . ش به رواق بزرگى تبدیل شده است. کف و ازاره بنا از سنگ مرمر و جدار داخلى آن
آیینه کارى است.
دارالعزّه: در جنوب دارالسرور قرار گرفته و در سابق، کشیک خانه خادمان بوده که در سال 4ـ1342 هـ . ش، پس از تعمیر و تزیین، به رواق تبدیل شده است. ازاره بنا از سنگ مرمر، دیوارها کاشیکارى و سقف آن آیینه کارى است.
دارالسلام: این بنا در اصل ساختمان دو طبقه و از بناهاى گوهرشاد بوده که تحویل خانه نام داشته و از آن به عنوان انبار فرش و آسایشگاه استفاده مىشده است. این محل، در سال‌هاى 8ـ1334 هـ . ش پس از تعمیر و تزیین، به رواق (گنبد) اپک میرزا متّصل گردید و سپس در سال 1346 هـ . ش، آن را به راهروى کشیک خانه سابق پیوند داده، رواقى بزرگ‌تر پدید آورند.
دارالشکر: این بنا، پیش از این، قرآن خانه ـ و پیشتر، کتابخانه اسبق ـ آستانه بوده که با پیوستن بخشى از راهروى مسجد بالاسر و بخشى از راهرویى که از این مسجد به توحید خانه مىرفته، به یک رواق بزرگ تبدیل گردیده است. کف و ازاره بنا از سنگ مرمر است و از آن به بالا، سراسر آیینه کارى بود که اخیراً به جاى آنها، کاشى نصب کرده‌اند.
دارالفیض: متشکل از رواقهاى مسجد ریاض و صفّه شاه طهماسب است که در سال 1347 هـ . ش، پس از تعمیر و تعویض، به دارالفیض موسوّم شد و داراى ازاره سنگى و تزیینات کاشیکارى است.
توحید خانه: رواقى در شمال حرم، بین رواق پشت سر و صحن عتیق است. کف رواق و ازاره از سنگ مرمر است و بالاى ازاره، کتیبه و بالاتر از آن، آیینه کارى است.
رواق (گنبد) حاتم خانى: این بنا، ساخته حاتم بیک اردوبادى ـ از امیران صفوى ـ است که در حدود 1010 هـ . ق بنا شده است و در شرق حرم قرار دارد. طول رواق، 50/13؛ عرض آن، 30/7 و ارتفاع آن، 60/11 متر است. کف رواق و ازاره، کتیبهاى از سنگ است که بر آن قصیدهاى حک شده است. از بالاى کتیبه تا سقف با کاشىهاى معرّق پوشانده شده است.
رواق (گنبد)اللَّه وردى خان: این اثر از نظر معمارى و تزیینات، شاهکار به شمار مىرود و در شرق توحید خانه قرار دارد. طرح بنا هشت ضلعى است. کف و ازاره بنا از سنگ مرمر و جداره داخلى، کاشیکارى و مقرنس کارى است. در هشت ضلع بنا، هشت صفّه و بر بالاى هر یک از آنها، صفّه کوچکترى است. بر کتیبه سردر با شکوه آن، نام بانى و تاریخ ساخت 1022
هـ . ق آمده است.
رواق (مسجد) بالاسر: متّصل به حرم است. بانى مسجد، ابوالحسن عراقى ـ دبیر دوره غزنوى ـ است. کف مسجد و ازاره آن، از سنگ مرمر است. بالاى ازاره، به ارتفاع 70/1 متر با کاشىهاى معرّق شش و هشت ضلعى تزیین گردیده است. روى دیوارها و سقف، در عهد ناصرى آیینه کارى شده بوده که آن را در سال 1344 هـ . ش با کاشى تعویض کردند.
4. مسجد گوهرشاد: این مسجد، در جنوب حرم مطهّر قرار گرفته و در سال 821 هـ . ق توسّط گوهرشاد ـ زوجه شاهرخ تیمورى ـ و به استادى قوامالدّین شیرازى ساخته شده است. این مسجد، با صحن بزرگى در میان، به شیوه مساجد چهار ایوانى ایران ساخته شده و به سبب دارا بودن تزیینات غنى کاشى و کتیبهاى، از موقعیّت ممتازى در مجموعه برخوردار است.
خطوط ثلث زیباى این مسجد، به دست بایسنقر میرزا ـ فرزند شاهرخ تیمورى ـ نگاشته شده است. مهم‌ترین قسمت این مسجد، ایوان جنوبى آن است که با مقرنس کارى و کتیبههاى نفیس آذین شده است. دهانه این ایوان، 48/12 متر، ارتفاع آن، 26 متر، عمق آن، 36/35 متر و ارتفاع کلّى آن، 64/42 متر است. در طرفین این ایوان، منارههاى توپرى به ضخامت شش و ارتفاع مساوى ایوان قرار گرفته که از رانش طاق ایوان جلوگیرى مىکند. در کتیبه این ایوان، نام گوهرشاد و شاهرخ تیمورى به همراه فرزندشان بایسنقر ثبت شده است. گنبد اصلى مسجد، به دهانه 15 متر، دو پوش بوده که در گلوله باران ارتش روسیه در سال 1330 هـ . ق آسیب دیده و در سال 1339 هـ . ش برچیده شده و گنبد فعلى، از بتون مسلح و با همان اندازه اصلى، جایگزین آن گردیده است. این مسجد، یک بار در دوره صفوى و سال 1052 هـ . ق و یک بار دیگر در دوره قاجاریّه و سال 1276 هـ . ق تعمیر و تزیین گردیده است. در دورههاى اخیر نیز تعمراتى در این مسجد به عمل آمده است.
5. بناهاى وابسته: در دورههاى اخیر، بناهاى متعدّدى به آستان مقدّس افزوده شده که از آن میان، مىتوان به کتابخانه، موزه، دانشگاه علوم اسلامى، مؤسسه بنیاد پژوهش‌های اسلامى، بنیاد فرهنگى رضوى و مؤسسه چاپ و انتشارات اشاره کرد.
آستان قدس رضوى، از قرون گذشته داراى کتابخانه و خزانهاى بوده که در آنها کتابهاى خطّى نفیس و اشیاى تاریخى و هنرى نگهدارى مىشده است؛ اما بناهاى فعلى، نوساز بوده، مجموعه وسیع‌ترى را در بر مىگیرند. از جمله کهنترین نسخههاى دست‌نویس موجود در این کتابخانه، قرآنى است که در سال 393 هـ . ق وقف شده است؛ همچنین جزواتى که واقف آن، ابوالبرکات على بن حسین به سال 421 هـ . ق بوده است. از دیگر بخشهاى مهم آستانه، مقابر شخصیّتها و مدارس است. پس از انقلاب اسلامی، و تفویض تولیت آستان قدس به حجه الاسلام واعظ طبسی، تحول عظیمی در این آستان به وجود آمده که شرح کامل آن در مجلدات مربوط به ائمه اشاره خواهد شد.
مجموعه بنای آستان قدس رضوی به شماره 140 و در تاریخ 15/10/1310 به ثبت آثار ملّی و تاریخى رسیده است.
