طبیعت در قرآن کریم

به گزارش بقاع خبر از خبرگزاری قرآنی ایران(ایکنا) : پیش از آنکه بشر در باتلاق مادی‌گرایی گرفتار شود، طبیعت در نگاه او همواره محترم و آسمانی بود. در دوره‌های مذهبی تاریخ، انسان به عالم طبیعت به‌عنوان صحنه جمال و جلال الهی نظر می‌کرد و تجاوز به طبیعت در حکم طغیان و سرکشی در برابر خداوند بود. این فرهنگ در آموزه‌های الهی ریشه داشت.
قرآن‌کریم، خداخواهی طبیعت را اینگونه به تصویر می‌کشد: «مگر ندانسته‌ای که هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است و مهر و ماه و اختران و کوه‌ها و درختان و جنبندگان و بسیاری از مردمان برای خداوند سجده می‌کنند».(۱) اما از روزگاری که بشر، تقدس حیات را فراموش کرد، هر روز بیش از پیش برای ارضای حرص و آز لجام گسیخته خود، هرگونه تجاوز به طبیعت را مجاز شمرد. انسان امروز فقط از دید اقتصاد به طبیعت نگاه می‌کند و هر آنچه رای او ارزش مادی نداشته باشد، محکوم به نابودی است. کجاست آن طبیعت مقدس و این طبیعت مدرن؟
در این میان اگر اندکی به آموزه‌های قرآن توجه کنیم و موجودات طبیعت را تسبیح‌گوی خداوند بدانیم، آیا مجالی برای بی‌حرمتی به ساحت مقدس طبیعت باقی خواهد ماند؟ از آغاز آفرینش انسان، طبیعت، نخستین و مهربان‌ترین همدم او بوده است. با مراجعه به تاریخچه تمامی علوم، می‌توان دریافت که پیدایش بیشتر آنها در طبیعت ریشه دارد.

بیشتر بخوانید

امام زاده‌هایی در دل غار/شاخص‏ ترین اثرهاى تلفیق معمارى با طبیعت

دومین همایش و جشنواره ملی طبیعتگردی ،طب سنتی و گیاهان داروئی ۶ الی ۹ تیر ماه برگزار می شود

امروزه در روان‌شناسی و جامعه‌شناسی اثبات شده که طبیعت چونان دوستی مهربان، مؤثرترین عامل در اخلاق و سرشت مردم سراسر دنیاست. مردمان نواحی پر محصول، گشاده دستی و سخاوت را از مدرسه طبیعت می‌آموزند و تلاش و سخت‌کوشی نیز درس طبیعت در مناطق کویری است. همان قدر که فرزندان نواحی گرم سیر، بردبارند، مردم سرزمین‌های سرسبز، پراحساسند.
نکته دیگر آنکه بزرگان بسیاری از ادیان، طبیعت را آموزگار بشر می‌دانند و بر این عقیده‌اند که آدمی نه تنها می‌تواند از طبیعت درس‌هایی بی‌شمار بگیرد، بلکه می‌تواند اصول اخلاقی، فکری و معنوی بسیاری از آن بیاموزد.(۲)
خداوند در قرآن کریم به درس‌های گوناگونی از طبیعت اشاره کرده و به بشر دستور داده است با سیر و گردش در زمین(۳) و تفکر در طبیعت، از آموزه‌های آن استفاده کند.
البته در فرهنگ هر ملت، آداب و رسومی دیده می‌شود که یادگار نسل‌های گذشته است. برخی از این سنت‌ها نه تنها هیچ پایه و اساسی ندارد که نتیجه دیدگاه‌های خرافی و ناآگاهانه است. در مقابل، رسم های پسندیده فراوانی نیز به چشم می‌خورد که همسو با اهداف متعالی زندگی بشری است. برای نمونه، برخی از رسم‌های زیبایی که در فرهنگ اساطیر ایران برای این روز نقل شده، بدین قرار است؛ شادی و سرور در این روز به معنای فروریختن خاطرات و اندیشه‌های تیره و پلید است. دیدار با آشنایان در دل طبیعت، نماد آشتی و زدودن کدورت هاست. رسم برگزاری مسابقه‌ها به‌ویژه اسب‌دوانی، یادآور تلاش و تکاپو در راه دستیابی به اهداف است. پس چه نیکوست با برگزیدن سنت هایی که با اعتقادات مذهبی مان همسوست، به گونه‌ای خردمندانه از نعمت‌های الهی استفاده کنیم.
مهم‌ترین آموزه‌های طبیعت، درس‌های خداشناسی و خداباوری است. نشانه‌های موجود در طبیعت، آشکارا هر صاحب خردی را به سوی پروردگار رهنمون می سازد. قرآن کریم نیز در موارد گوناگون، همین آثار طبیعی را برای بی غرضان، درس کامل توحید می‌داند: «در آفرینش آسمان ها و زمین، آمد و شد شب و روز و غیره و در آبی که خدا از آسمان فرو فرستاد و زمین را پس از مردنش بدان زنده کرد و از هر جنبنده‌ای در روی زمین بپراکند و نیز وزش بادها و ابرهای مهار شده در میان آسمان و زمین، در این همه، بر مردمی که خرد می ورزند، نشانه هایی دیده می شود. » (۴)
متن طبیعت آن قدر پرمحتواست که حتی بسیاری از دلیل‌های عقلی اثبات وجود خدا، در جهان طبیعت ریشه دارد. در حقیقت، اصل عظمت هستی و معجزه خداوند، آفرینش طبیعت است. البته ما در این جهان صنعتی، آن قدر به پدیده‌های طبیعی عادت کرده ایم که فقط کشف های صنعتی خود را شگفت می پنداریم. از این رو، به این دلیل که طبیعت، همواره بدون هیچ چشم داشتی در خدمت‌مان بوده است، هیچ گاه بزرگی و شگفتی آن را درک نکرده ایم.
آشکارترین درس طبیعت، نمایش تابلو کوچکی از رستاخیز الهی است. تجربه‌های فراوانی از قیامت در دل طبیعت، جایی برای شک کردن در روز معاد باقی نمی‌گذارد. طبیعت مرده ی فصل زمستان که گویی بویی از حیات نبرده، با نسیمی بهاری، چنان با طراوت می‌شود که گویا هیچ زمستانی به خود ندیده است. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «خدا همان است که بادها را فرستاد که ابر را برمی‌انگیزد و ما به سرزمینی مرده راندیمش و زمین را پس از مردنش زنده ساختیم؛ رستاخیز مردگان نیز چنین است».(۵)
دگرگونی های طبیعت، افزون بر اینکه معاد را برای بشر قابل درک می کند، آموزه مهم دیگری نیز در پی دارد. با دیدن دگرگونی‌های موجود در طبیعت، به این مطلب می‌رسیم که دنیا، مجالی برای درنگ و دل بستن ندارد. نمی توان به طراوت پر نشاط بهار دل خوش داشت؛ که پاییز در راه است و نباید به امید نعمت‌های شیرین تابستان بود؛ که زمستان بسیار سرسخت است. هر پدیده‌ای در سیر مخصوص خود، به نهایت تکامل می‌رسد و آن گاه نوبت را به دیگران می‌دهد. خداوند در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «خداوند، شکافنده دانه و هسته است. زنده را از مرده برون می آرد و برون آرنده ی مرده از زنده است». (۶)
یکی از نیازهای انسان و طبیعت امروز، اخلاق و فرهنگ رفتار با محیط زیست است. این نیاز، رساترین پیام روز طبیعت است. متأسفانه گویا همیشه فاجعه‌ای لازم است تا بشر را از خواب غفلت بیدار کند.
طبیعت، فقط گل‌های زیبای بهاری نیست. طبیعت تنها به چشمه‌های پر تلاطم کوهساران نمی‌گویند. خشک‌ترین کویری نیز که هرگز باران ندیده، یکی از جلوه‌های بی‌نظیر طبیعت است. عظمت و شکوه بیابان‌های پر از خار، کمتر از لطافت سبزه‌زارها نیست.
از سوی دیگر، همه موجودات روی زمین کوشیده اند به قانون‌ها و نظام طبیعت گردن نهند و خود را با آن سازگار سازند. تنها انسان است که می‌کوشد از قانون‌های طبیعت فرمان نبرد و برعکس، آن را زیر فرمان خود درآورد. آمارهای تخریب محیط زیست – به‌ویژه در ایران – وحشتناک است.(۷) جالب اینکه بسیاری از این آمارهای تخریب، مربوط به همین روز طبیعت است.(۸) این آمار نشانه آشکاری از خودخواهی انسان است. انسان‌هایی که نه تنها به آینده نمی‌اندیشند که در عین استفاده از طبیعت، به فکر همان لحظه خود نیز نیستند.
قرآن کریم به طور معمول، تنها به موضوع‌های مهم و کلی پرداخته و بیان جزئیات و تفسیر آن مطالب را بر عهده بزرگان دین نهاده است. با وجود این در حدود ۵۰۰ آیه از قرآن، از طبیعت، آموزه‌های طبیعت و شیوه برخورد انسان با آن بحث می‌کند. (۹)
معرفی طبیعت، نهی از فساد در طبیعت، کیفیت شکل‌گیری و آفرینش طبیعت، انسان و طبیعت، طبیعت و ادامه حیات، درس آموزی از طبیعت، چگونگی تعامل با طبیعت و ده‌ها موضوع دیگر، همگی نشان دهنده اهمیت طبیعت در زندگی انسان از دیدگاه قرآن است. دو نمونه از این آیات را با هم می‌خوانیم: خورشید و ماه بر حسابی روانند و خدای رحمان آسمان را برافراشت و زمین را برای مردم نهاد. در آن، میوه‌ها و نخل‌ها با خوشه‌های غلاف دار، و لانه‌های پوست دار و گیاهان خوش بوست، پس کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را منکرید؟ (۱۰)
آیا دیده‌اید آبی را که می‌آشامید؟ آیا شما آن را از ابر فرود آوردید، یا فرود آرنده ماییم؟ اگر بخواهیم تلخش می سازیم. پس چرا سپاس نمی گزارید؟ (۱۱)
پیامبر اعظم (ص) فرمودند: پرهیز از قطع درختان سرسبز، بر طول عمر انسان می‌افزاید. (۱۲)
کسی که درختی را آب دهد، همانند کسی است که انسان مؤمنی را سیراب کرده باشد. (۱۳)
اگر عمر جهان پایان یابد و شخصی نهالی در دست داشته باشد، چنانکه به قدر کاشتن آن فرصت باشد، هر آینه فرصت را غنیمت شمارد و نهال را بکارد. (۱۴)
امام علی (ع) فرمودند: انسان‌ها مورد سؤال قرار می‌گیرند، حتی درباره زمین‌ها و چهارپایان.(۱۵)
درختان میوه دار را قطع نکنید که هر آینه عذاب الهی متوجه شما خواهد شد. (۱۶)
پی‌نوشت‌ها:
۱. حج: ۱۸.
۲. سیدحسن نصر، دین و نظام طبیعت، ترجمه: محمد حسن فغوری، تهران، حکمت، ۱۳۸۴، ص ۱۰۲.
۳. عنکبوت: ۲۰.
۴. بقره : ۱۶۴.
۵. فاطر: ۹.
۶. انعام: ۹۵.
۷. نک: پایگاه سازمان مرکزی حفاظت محیط زیست: http:// www.irandoe.org
۸. نک: پایگاه خبری مهر نیوز، خبر شماره ۱۷۴۵۰۳: http:// www.mehrnews.ir
۹. فضلان ام خالد و جوان ابراین، اسلام و محیط زیست، ترجمه: اسماعیل حدادیان، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۸، ص ۱۶.
۱۰. الرحمن: ۵-۱۳.
۱۱. واقعه: ۵۶.
۱۲. بحارالانوار، ج ۷۲، ص ۳۱۹.
۱۳. وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۲۵، ح ۴.
۱۴. مستدرک الوسائل، ج ۱۳، ص ۴۶.
۱۵. اصول کافی، ج ۲، ص ۳۳۱، ح ۶.
۱۶. وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۴۶.
علاقه‌مندان برای مشاهده کامل متن به پایگاه اینترنتی راسخون به نشانیhttp://www.rasekhoon.netمراجعه کنند.