وقف در گذر زمان

بقاع نیوز:وقف به دلیل ارزش و اهمیتی که در زندگی بشر هم از نظر مادی و هم از نظر معنوی دارد؛ در فقه مقدس اسلامی بابی و کتابی را به خود اختصاص داده است.
نام وقف در صدر اسلام صدقه جاریه بوده و این عنوان از حدیثی است که از پیامبر اسلام(ص) این چنین نقل شده است: بهترین میراث و یادگاری که انسان از خود به جای می گذارد سه چیز است:1- صدقه جاریه(وقف) که اجر و مزدش به خود انسان می رسد، 2- دانشی که بعد از مرگ مورد استفاده و عمل واقع شود و 3- فرزند شایسته ای که خیری در بر داشته باشد. سیر تاریخی وقف در ایران
سابقه وقف در ایران به سال چهارم هجری زمانی که ایران توسط سپاه اسلام فتح شد و مردم با آگاهی و اعتقاد قلبی نعمت یکتا پرستی و اسلام را پذیرفتند باز می گردد.
پس از آن به زمان بنی امیه می رسد که با توجه به درگیری ها و اختلافاتی که میان امویان و عباسیان بر سر غصب حکومت به وجود آمده تمام ارزش ها و سنت های اسلامی مورد تجاوز و تعدی قرار گرفته و پدید وقف نیز از این ستیزه جویی مصون نماند.
پس از آن در زمان حکومت عباسیان، مردم برای مدتی چند کوتاه فضایی و فرصتی را برای کسب معارف اسلامی پیدا کردند و برای نشر و ترویج آن به سنت نبوی وقف روی آوردند و مردم در این زمان توجه شایانی به وقف نمودند. به طوری که درآمد موقوفات سالانه افزون بر صد هزار دینار طلا می شد و نظامیه های بغداد و نیشابور از طریق موقوفات اداره می شدند و همین امر باعث شد تا تشکیلاتی به نام دیوان اوقاف به وجود بیاید.
پس از آن و در قرن دهم با روی کار آمدن سلسله صفویه وقف گسترش وسیع تری یافت زیرا از درباریان گرفته تا مردم عادی املاک فراوانی را وقف آستان مقدس امام رضا(ع)، حضرت معصومه(س) و عتبات عالیات کردند و در همین زمان بود که به خاطر تنوع و فراونی موقوفات و انجام امور ثبت و ضبط در دفاتر برای نخستین بار در ایران وزارت اوقاف تاسیس شد.
وضعیت وقف در زمان افشاریان
در این زمان به علت بی خبری و جهل نادر شاه از سنن و آداب اسلامی موقوفات مورد تجاوز و تعدی قرار گرفته و با فرمان نادر قلی و هجوم محمود افغان به ایران به خصوص به اصفهان اغلب دفاتر موقوفات از بین رفته و رقبات زیادی نامعلوم شدند.
پس از افشاریان در زمان قاجاریه، باز هم چون اوضاع دچار بی سامانی و آشفتگی بود موقوفات مجددا دستخوش حیف و میل شدند و لکن در این زمان اقداماتی هر چند ناچیز در جهت اصلاح امور موقوفات و اجرای نیات واقفین صورت گرفت.
وضعیت موقوفات در زمان انقلاب مشروطیت
در زمان مشروطیت موقوفات تا حدودی محل خود را پیدا کرده و با تاسیس وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه وقف در تشکیلات اداری آن روز مطرح شد. بعد ها در سال در سال 1313 قانون و یک سال پس از آن نظام نامه اوقاف به تصویب رسید.
پس از انقلاب مشروطیت به وضعیت موقوفات در زمان رژیم محنوس پهلوی می رسیم. شرح مهمی که در این دوران بر موقوفات ایران وارد شد نیاز به بحث جداگانه ای دارد همین اندازه اشاره کافی است که خاندان پهلوی بسیاری از املاک موقوفه را به نام ملک شخصی خود، وابستگان، درباریان و … به ثبت رساندند و آخرین ضربه ای که در آن زمان بر پیکره این سنت نبوی وارد کردند این بود که اکثرا و بلکه تمام مزارع موقوفه را به بهانه اصلاحات اراضی به فروش رساندند. که با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی،
بزرگ مردی که عمر شریف خود را وقف جلب رضای خدا نموده و به سنت شریف وقف توجهی خاص داشتند در کتاب کم نظیر تحریر الوسیله بابی را در کنار سایر فروعات دین به وقف اختصاص داده اند و می فرمایند: اگر تبلیغات دولت رایج شود خواهید دید که از همین نذر و وصیت و وقف چه خدمت هایی به مردم و کشور می شود و باز می فرماید موقوفات باید به حالت وقف باقی و عمل به وقف گردد که متعاقب آن را در اردیبهشت ماه سال 1363 قانون ماده واحده به این شرح ( تمام موقوفاتی که بدون اذن شرعی به فروش رفته اسناد  آن باطل و از درجه اعتبار ساقط است) به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده که ادارات اوقاف و امور خیریه نیز در اجرای همین ماده قانونی فعالیت های خود را آغاز و بحمدالله تا به حال رقبات زیادی را احیا کرده اند.
رحمت الله نعمتی
معاون بهره وری اقتصادی اوقاف و امور خیریه استان همدان