حاج حسین ملک، واقفی که دغدغه فرهنگ داشت .
- شناسه خبر: 26175
- تاریخ و زمان ارسال: ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۹ ساعت ۰۱:۱۵
- نویسنده: تحریریه بقاع خبر
به گزارش پقاع خبر : در روزگاری نه چندان دور، مردمان این سرزمین اگر ثروتی داشتند و علاقهای به علم و دانش، بخشی از ثروت و دارایی خود را وقف ساخت مدرسه و پژوهشگاه و کتابخانه میکردند و کتابهای خطی نایاب یا کتب علمی گرانقیمت میخریدند و در کتابخانههایشان در اختیار طالبان علم میگذاشتند تا در پیشرفت علم و فناوری سهمی داشته باشند. مرحوم حاج حسینآقا ملک از میراثداران سنت حسنه وقف است که جایشان در روزگار ما خالی است.
سخن گفتن از وقف و واقفان بزرگ بدون نام مرحوم حاج حسین آقا ملک، سر نمیگیرد. اگرچه پیش از او بسیار بودهاند بانیان و برپادارندگان این سنت حسنه، اما حاج حسین ملک، از آنجا که نخستین موزه وقفی را بناکرده و بزرگترین واقف کتب خطی است و بزرگترین واقف آستان قدس رضوی و رتبه اول وقف آثار هنری را دارد و بزرگترین موقوفات در سراسر ایران به نام اوست، و از همه اینها مهمتر آنکه او در عصر ما میزیسته و هنوز فرزندانش مستقیما نظارت بر وقفنامههای او را بر عهده دارند، دلایل کافی را به ما میدهد که بگوییم گفتن از وقف در این سرزمین بدون بردن نام مرحوم ملک سر نمی گیرد.
بنای نخستین کتابخانه و موزه وقفی ایران و یکی از شش گنجینه نسخ خطی کشور که همسن و سال کتابخانه و موزه ملی ایران است، در ۲۸ سالگی مرحوم ملک، وقتی برای اولین بار، تصادفا در نیشابور، نسخهای از دیوان ابنیمین، شاعر سده شش هجری به دستش میرسد، رقم میخورد. مرحوم ملک از آن زمان تا ۳۸ سال بعد آنقدر نسخه خطی جمعآوری کرده بود که در سال ۱۳۳۸، خانه پدریاش در بازار بینالحرمین بازار تهران را با مجموعه کتابهایش وقف آستان امام رضا علیهالسلام کند تا به خواسته خودش شعبهای باشد از کتابخانه مقدس رضویه. این مجموعه و کتابخانه تا سال ۱۳۶۴ در همان محل در بازار تهران باقی ماند و چون برای مراجعات و توسعه مجموعه کافی نبود، به مجموعه موزه و کتابخانه ملک که در زمینی از مجموعه اوقاف او در محدوده باغ ملی تهران ساخته شد، انتقال یافت. اهتمام وصفناپذیر او به گردآوری آثار هنری و تاریخی سبب شد ثروت هنگفتی را صرف خرید این آثار کند؛ آثاری که نهایتا همه را در زمان حیات و سلامتش به آستان قدس رضوی هدیه داد.
از سوی دیگر شم اقتصادی و آیندهنگریاش سبب شد اموال زیادی را وقف کتابخانه و موزه خود کند تا پس از مرگش تا دنیا دنیاست، برای توسعه کمی و کیفی این دو، منابع مالی لازم فراهم باشد و تعریف کاملی از باقیات الصالحات را در روزگار ما و برای آیندگان ترسیم کند. به همین سبب است که امروزه کتابخانه ملک دارای ۳۵ هزار کتاب چاپی، ۱۹ هزار نسخه خطی، حدود ۳۲۰۰ جلد کتاب چاپ سنگی، ۲۰۰۰ نشریه ادواری و بیش از ۲۵ هزار کتاب چاپی قدیمی است. برای اینکه عبارت ثروت هنگفت روشنتر شود، یادآوری حکایت معروف استقراض امیرکبیر از پدربزرگ مرحوم ملک، «مهدی آقا تبریزی» کافی است. در دوره قاجار ولیعهد در تبریز زندگی میکرد و والی آن شهر بود. زمانی که محمدشاه قاجار از دنیا میرود، خزانه آنقدر خالی بوده که امیرکبیر برای بردن ولیعهد جوان به تهران و بر تخت نشاندنش مبلغ صدهزار تومان از مهدی آقای تبریزی قرض میکند.
ناصرالدین میرزا که بر تخت مینشیند و میشود ناصرالدین شاه، به جبران کاری که پدربزرگ مرحوم ملک برایش انجام داده، او را به تهران میآورد و سمت «ملک التجاری ممالک محروسه ایران» را به او میدهد که میشود گفت معادل وزارت بازرگانی فعلی است و حاجی مهدی آقا از اینجا میشود ملکالتجار. پسر مهدی آقا ملکالتجار، «کاظم ملکالتجار» همان راه پدر را ادامه میدهد. کاظم ملکالتجار دو پسر به نامهای حسین و حسن داشته است که کارشان رسیدگی به املاک پدر بوده است. حسین ملک که برای سرکشی به املاک پدرش به خراسان میرود و در جوار بارگاه حضرت رضا مقیم میشود و با دختر میرزا عبدالله نایبالتولیه مسجد گوهرشاد ازدواج میکند. حاج کاظم ملک نیز هنگام تقسیم اموال میان دو پسرش، زمینهای خراسان فعلی را به حسین ملک میسپارد.
موقوفات ملک دربرگیرنده ۶۳۰۰۰ هزار هکتار املاک و اراضی کشاورزی و شهری، ۵/۱۲۳ حلقه چاه عمیق امانی، اجارهای و اصلاحات ارضی و نیز مستغلات، نفایس کتابخانهای و موزهای، در چهار بخش فرهنگی – آموزشی؛ بهداشتی – درمانی، کشاورزی- دامپروری و خدماتی – عمرانی، در پهنه وسیعی در شهر طوس تا چناران و از سنگ بست، فریمان، نصرآباد تا تربت جام و همچنین تا تهران گسترده شده و فعالیت دارد.
مرحوم ملک دو بیمارستان در تربت جام و چناران به منظور استفاده عموم مردم ساخت و مقبره سلطان محمد عابد در کاخک گناباد را در سال ۱۳۴۷ شمسی تعمیر کرد. او باغ وکیلآباد خود را – به مساحت دو میلیون متر مربع- به مردم مشهد پیشکش کرد تا به عنوان تفرّجگاه عمومی از آن استفاده گردد.
مرحوم ملک همه املاک و قرا متعدد خود در تهران و خراسان را که بالغ بر ۶۱ روستا و مزرعه و مستغلات بود و نیز موزه و کتابخانهاش را طی هفت فقره وقفنامه در فاصله سنوات ۱۳۱۶ تا ۱۳۴۰ به شرح ذیر وقف کرد:
- تاریخ ۶/۸/۱۳۱۶ (= ۱۳۵۶ق)، شش دانگ عمارت پدری خود که فعلا کتابخانه ملی ملک است به انضمام کلیه کتابهای موجود در کتابخانه مزبور را..
- تاریخ ۱۳۲۳ (= ۱۳۶۳ق)، یک قطعه زمین معروف به باغ ملی تهران.
- تاریخ ۱۰/۱۲/۱۳۲۵ (= ۱۳۶۷ق)، ۱۱رقبه، واقع در بخش ۱۳ بلوک سرجام خراسان با کلیه مزارع وابسته و متعلق به آنها را وقف بر کتابخانه ملّی ملک کردند.
- تاریخ ۲۵/۱/۱۳۳۰ (= ۱۳۷۲ق)، اعیان ۲۰ رقبه، واقع در خراسان و پنج رقبه در تهران را جهت مصارف متعدد مندرج در وقفنامه وقف کردند.
- تاریخ ۱۴/۸/۱۳۳۱ (= ۱۳۷۲ق)، سه رقبه را بر کلیه اهالی و ساکنان شهرستان تربت شیخ جام وقف کردند.
- تاریخ ۵/۷/۱۳۳۴ (= ۱۳۷۵ق)، شش رقبه در تربت جام خراسان را بر مصارف کتابخانهملی و مصرف بهداری رضوی چناران در حاجی نصیر بالمناصفه وقف قرار داده است.
- تاریخ ۲۷/۳/۱۳۴۰ (= ۱۳۸۱ق)، ۱۵ رقبه از املاک خود را خاص غذا و دوا و لوازم طبی و جراحی و غیره و اطبا و پرستاران و سایر مستخدمین مرضای بهداری رضوی چناران را بر حضرت علی بن موسی الرضا علیهالسلام وقف کردند.
حاج حسین ملک تنها ثروتمند نیکوکار نبود، نگاه فرهنگی او برای حفظ و جمعآوری کتب و آثار هنری در کنار تمام موقوفاتش برای آموزش و بهداشت و سلامت و حتی تفرج مردم، او را منحصربهفرد و تا امروز بیتکرار کرده است.
کلمات کلیدی : واقفان ، حاج حسین ملک ، علم ، کتاب
منبع: «ماهنامه سرآمد»
